Monday, 24 April, 2017
 
 
  • د ملي دفاع سرپرست وزير او لوى درستيز وټاکل شول
  • په خوست کې طالبانو بريد کړى
  • په اچين کې ٣٧ داعش وسله وال وژل شوي
  • د امريکا ددفاع وزير ناڅاپي کابل ته راغلى دى
  • د دفاع وزير او لوى درستيز استعفاوې کړه
  • ميا افتخار حسين :فغانستان او پاکستان سوله يوله بله سره تړلې ده
له مورنۍ او ملي ژبې پښتو سره
دارواښادمحمدګل مومندبابامینه
 

سر محقق على محمد منكگل

پشگتونواله ده غيرت بهايي جانه !
 خوشحال خان حگكه تابع ديگ اورنكگ نه دى
 

*****

خپل وطگن خپله ديگ ژبه – تاته پاته لـه پلارو
دپشگتو ژبه درياب ده – په كيگ تل وهه لامبو
     
                                                                                     (بهايي جان)

 

له مورنة او ملي ژبيگ پشگتو سره

 دارواشگاد محمد كگل مومندبابا مينه

 د مرحوم محمد كگل مومند د پشگتني ستر شخصيت ، پشگتونوالة، پشگتانه او پشگتوسره دده داورينيگ اوزياتيگ مينيگ لـه امله د شگوونحگي لـه وخت خگخه تر دا اوس پوريگ، چيگ نإديگ پنحگوس كالونه كيگإي،كله كله حگينو هيگوادوالو او زياتو دوستانو راخگخه رنكگ په رنكگ خگه كگأيگ وأيگ پوشگتنيگ او سوالونه كؤي دي،أيگريگ ميگ هيگريگ او په أأوميگ هم يو خگه تيگريگ كؤيگ دي؛ ددغو پوشگتنو په لؤكيگ يو حگل يوه پوه او دوست د سمندر خان سمندر غونديگ د ستر پشگتون كوم شعر،مضمون او ليكنه چيگريگ لوستليگ او مطالعه كؤيگ وه يا به يي له چا اوريدليگ وه، نويوه ورحگ ييگ ناببره په خندا راته داسيگ وويل:

په ديگ كيگ خگه واييگ، چيگ سمندرخان سمندر د قراّن عظيم په لؤكيگ ويلي دي چيگ:

"خداى هم پگشگتون دى د پگگشگتون په سرجكگؤه كوي"

دا لا خگه وكگوره ! " چيگ دامحمد كگل خان مومند بيا همدغسيگ دى، چيگ بيگ له پشگتو او پشگتون خگخه بل خگوك نه مني."

راته ووايه : چيگ ته د سمندر خان سمندر ددغه نيم بيتي غونديگ خبريگ او د محمد كگل خان مومند ددغه كلام او خبرو په اؤه خگه واييگ ؟ :

 چيگ دا يو خداى پشگتون كگنگي او بل بيگ لـه پشگتو او پشگتون خگخه بل خگوك نه مني او نه ييگ غواؤي؟ زما ددوست په دغو سوالونو زه حيران

 غونديگ شوم، چيگ داكوإ،خگنكگزن او كج بحث ييگ نن بياد كومه را پيداكؤى اووليگ دومره حگوريگدلى او پريگ تگينكگ دى؟ خبره داوه، چيگ

 هغه پشگتون نه و ، پشگتو ييگ زده نه وه ،كه په پوهيگده هم نه ييگ ويله ، د پشگتو او پشگتانه په اؤوند ييگ داكوإ او كج بحث له ماسره كله

 كله په خنداكاوه ، خگو خگو واريگ ييگ داسيگ پوشگتنيگ په خندا راخگخه كوليگ، په دغه وارييگ زما فكر يو خگه راخراب كؤ،نوميگ په خندا ورته وويل:

ايگ دوسته او شگاغليه! د سمندر خان سمندر خبره په خپله برخه كيگ پرحگاى ،رنكگينه او كگلورينه ده، حگكه تا د مولانا ييگ بلخيگ په مثنوي

 كيگ د شپانه (چوپان) او د موسى عليه اسلام كيسه نه د ه ليگدليگ، هغه كيسه چيگ مولاناپه مثنوي كيگ بيان كؤيگ هغه ديگ لوستليگ ده اوكه

 نه؟ د هغيگ نه خو په جوته داسيگ خگركگنديگإي، چيگ هرخگوك د خداى په اؤه خيال او تصور د خپل عقل ،پوهيگ او فكر له مخيگ كوي، نو ته

 بايد په ديگ قانع شيگ، چيگ د سمندر خان غونديگ يوه پشگتون ته به خداى پاك پشگتون معلوميإي او فرانسوي ته به فرانسوي. كه چيگريگ د

 مولاناييگ بلخي د كيگسيگ دادليل خگوك ومني؛ نود سمندر رانيم بيتي او كلام هم سم دى...

د محمد كگل خان مومند پشگتو او پشگتونواله، حگكه سمه ده، چيگ هيخگوك له خپليگ مورنة ژبيگ او فرهنكگ خگخه نه تيگريإي. ايگ زما وروره!

 كه داسيگ نه وي، نو ته وليگ په فارسي تگينكگ ييگ او يو تگكى پشگتوله ماسره نه واييگ او نه ييگ زده كويگ او زه هره كگؤة تاته په فارسي لكه

 طوطي كگأيم. دا؛ حگكه، چيگ دا دواؤيگ ژبيگ ماته ديومخ دويگ ستركگيگ دي،فكر كوم، چيگ ستا ذهنيت أيگر عوامي،سيمه ييز او كليوالي دى.

د يو پوه او عالم سره دانه شگاييگ. كگوره ! سمندر خان سمندر نوميالى پشگتون و پشگتو ته يگيگ أيگر خدمت  كؤى ، د محمد كگل خان مومند حق په تگولو افغانانو بيخي أيگر زيات او حگانكگؤى دى. ده د پشگتنو د پاره د پشگتو د ترقة د پار ه أيگريگ ستونزي  پر حگان كگاللي او منلگيگ ويگ او پوره خدمت ييگ ورته كؤى دى...

داميگ، چيگ ورته وويل،بيا ييگ هم وخندل او دا ييگ وويل، چيگ فارسي"همه چيز دارد"، ما په موسكا ورته وويل، چيگ هر چاته مورنة ژبه

 "همه چيز دارد". دا؛ حگكه : ته هم شگه پوهيگإيگ، چيگ د جهان په تگولو ژبو افهام او تفهيم ، خبريگ او اتريگ ترسره كيگإي، نو"چيز دارد" ،

 دا ميگ، چيگ ورته وويل؛ نو ييگ غاؤه تازه كؤه بيا ييگ وويل: "منكگل توزور ورهستي"، اّخر مجبور شوم؛ نو خگه ميگ ورته ويلي واى؛ په

 نرمه موسكا ميگ بيا ورته وويل :["زورور توهستي كه فارسي همه چيز دارد"، پگشگتو به كگفته شماهيچيزنه دارد پس ما زورورهستم يا

 تو . واين حكايت زيرين ما درم راكگوش كن ]:

په هر حال له خبريگ خبره پيدا كيگإي، نو ماته د مور خبره ددغه شگاغلي د كوإ او كج بحث كوونكي په پوشگتنو راياده شوه. مورميگ ديگ

 خداى وبخشگي،هغه وخت زمونإ كور په كابل كيگ نه و، زه درحمان بابا د ليسيگ د دوولسم تگولكگيگ زده كوونكى وم، مورميگ ناروغه وه ،

 د علاج او درملنيگ له پاره ميگ كابل ته راوستليگ وه ؛ مورميگ د كلي اوبا نأيگ ديويگ پشگتنيگ شگحگيگ ذهنيت او سپيگخگلى فكر درلود، خگو

 ورحگيگ ييگ چيگ ددرملنيگ، علاج او تداوة له پاره د كابل په شگاركيگ تيگريگ كؤيگ أاكتر ته د تلو او راتلو په لاركيگ تگولو خلكو فارسي

ويله ،ما به، چيگ مور، أاكترته وروستله دديگ او أاكتر تر منحگ زه ترجمان وم،دديگ خبريگ به ميگ أاكترته په فارسي كوليگ، دوا به ميگ، چي

 اخستله ،له درملتون والاسره به ميگ هم په فارسيگ خبريگ كوليگ، لنأه دا چيگ د كابل په شگاركيگ زه په فارسي غإيدم، مورميگ د ييگ خداى

 وبخشگي جنت ييگ حگاى شه أيگره د حيا خگشگتنه وه ،يوه شپه ييگ د ماخوستن په مهال كيگ راته وويل: زويه! كه راپسيگ قهر كيگگإيگ نه دا د

 كابل شگاركيگ، خو لكه، چيگ مسلمان نشته،ماپه خندا ورته وويل، موريگ! دا فكر دخگه نه درته پيدا شو؟ او داخگه راته واييگ ... ؟

مورميگ په نرمه ژبه راته وويل: ته خوله هر چا سره " چيگ ،ميگچي" واييگ او په پشگتو، خو هيگخگوك نه درسره غإيگإي؛ حگكه ميگ وويل، چيگ

 دلته به مسلمان نه وي. مسلمان، خو په پشگتو غإيگإي، په دغه درنكگ كيگ، چيگ ما او ديگ خبريگ كوليگ، نو ملاصاحب د ما خوستن اّذان

 پيل كى، هغه چوپه خوله شوه او سونگ ييگ نه كاوه. د اّذان د خلاصيگدونه وروسته ييگ كليمه او بسم الله تيگره كؤه ،شكر ييگ وباسه، چيگ

 مسلمانان، خو شته. ما ورته وويگ، چيگ هو! دلته، خو تگو

ل شگارشكردى د مسلمانانو خگخه أك دى. هر خگوك، چيگ په هره ژبه خبريگ كوي هغه تگول مسلمانان دي ... نو ميگ دوست او اشنا ته وويل:

اى وروره! زما د مور په خيال هغه خگوك مسلمانان وو، چيگ هغو په پشگتو خبريگ كولاى شويگ؛ نو دديگ په فكر سره، چيگ چاپشگتونه ويله هغه به خامخا مشركان وو؛ حگكه، چيگ ديگ خواركة ته نوريگ ژبيگ نه ويگ ورمعلوميگ او كليوالي ذهنيت ييگ درلود.

د انصاف تله ديگ ستاسو وي، چيگ ما به دغه پشگتنه ساده مور خگنكگه پوهوله ...؟ د پگشگتو په اؤه اوس هم زما د دوست په شان أيگر غير معتصب پشگتانه، چيگ پشگتو ژبه د دوزخيا نو ژبه بولي اوهغه زما د مور په شان بيگ سواده او ساده هم نه دي د خوشگگة حگاى دى، چيگ ترأوكتورا،ماستگرة ،كالج او ليسانس پوريگ د علم او پوهنيگ درجيگ لري، لـه ديگ سره بيا هم لكه، چيگ وينو د تيگريگ زمانيگ ذهنيت ييگ په فكر كيگ انحگورد ى او پشگتانه پاشست او پشگتو د دوزخيانو ژبه بولي.

زمونإ ستر پشگتون ارواشگاد حمزه شينوارى، د پشگتو د غزل بابا ييگ لكه چيگ په دغسيگ وؤو وؤو خبرو خپه كؤى غونديگ و؛ او د دوى د ذهنيت په اؤه قهر ورغلى و، نو ييگ په أيگره تيگره ژبه د خپليگ مورنة ژبيگ د مينيگ په حق داسيگ دردانيگ ورته كشگلي، چيگ په كگأه به ييگ واورو:

وايي اغيار چيگ د دوزخ ژبه ده
زه به جنت ته د پشگتو سره حگم
                           حمزه بابا

هوكيگ!

زه د معذرت په ويلو سره دا وايم، چيگ دا دسر او مقدميگ خبريگ لـه مانه اوإ ديگ شويگ، كه ييگ په همديگ حگاى بس نه كم؛ نو خبره به رساليگ

 ته ورسيگإي، زماله ديگ خبرونه موخه دا وه، چيگ لـه ژبو سره رخه لـه قوم سره رخه او لـه پوهانو سره رخه كول اوس لكه، چيگ هسيگ وخت

 ضايع كول او يا د يو چا د روحي رنحگورة غونديگ ده، چيگ ورته پيداشويگ ده او يا دا، چيگ د چاله خوا تحريك كيگإي. هر چاته لازمه ده،

 چيگ د جهان  لـه تگولو ژبو سره مينه ولري، هر قام او تگبر بايد خپله ژبه هيگره نه كؤي؛  حگگكه ژبه انسان ته الله (ج) وركؤيگ ده او په ديگ سره

 ييگ اشرف د مخلوقاتو پيداكؤى دى، نورژوي او مخلوق، چيگ ژبه نه لري، هيگخگ شى نه لري يوازيگ خوراك كوي او بس، مونإ ته دا لازمه

 ده، چيگ كه وكولاى شو د جهان تگوليگ ژبيگ زده كؤو؛ حگكه، چيگ د ژبوپه زده كؤه مونإ انسان پيگژنو، انسانيت پيگژنو، حگان پيگژنو او الله پاك

 پيگژنو، خپل فرهنكگ او نؤيگوال فرهنكگ پيگژنو، كه مونإ ژبه ونه لرو، نو زمونإ او د حيوان خگه توپير نه كيگإي.

په هر حال بيا هم د أيگر  زيات عذر په ويلو سره به په اصل مطلب خبريگ وكؤم، چيگ هغه د ارواشگاد محمد كگل مومند له مورنة او ملي ژبيگ پشگتو سره مينه ده.

دمحمد كگل مومند بابا وليگ له پشگتو سره مينه وه؟

زما په كگومان د پشگتنو د دغه ستر پوه محمد كگل مومند بابا؛ حگكه د پشگتو سره مينه وه، چيگ لا تراوسه جنكگونو،ليگإد،ليشگلو،كأيگ كولو او پرديگسيو دده د مظلوم تگبر پشگتون لمن نه ده پريگ ايشگيگ دى پوهيده، چيگ له أيگرو زمانو او پيگؤيو راهيسيگ زما د خوار او رنحگور ولس رنحگور فرهنكگ لاهم د وركيگ، تالان او د تباهة كگردونو سپيگره ساتلى او له پيگؤيو راهيسيگ ييگ زمونإ د ژبيگ توري په خپرونو د هغو په مخونو،پانگو او لمنو كيگ أيگر لإ رارنكگين كؤي او لإ راتگوكيگإي او يا خو ييگ تگوكيگدو ته خگوك جوؤ غونديگ هم نه دي؛ ده ته دا هم جوته وه، چيگ د أيگرو تيگريو او ظلمونو له كبله مونإ ته د پشگتنو شاعرانو قلمي اثار، ادبي كتابونه ، علمي پانكگيگ د كگوتو په شمار راپاتيگ دي. د پشگتو او پشگتنو دغه نيمكگؤي حال زمونإ دغه لوى پشگتون أيگر حگورولى او كؤه ولى و له همديگ كبله ييگ په خپل درانده اثر(د پشگتو د ژبيگ لياره  ليا پشگتو صرف اونحو) كيگ د مدخل او "ننه توحگه ى" يعنيگ په سريزه او مقدمه كيگ د حگان او ژبيگ په اؤه داسيگ د حقيقت په راسپؤلو اشاريگ كؤيگ، چيگ په ترتيب سره به دلته (په نوي ليكدود) وؤانديگ شي. په لومؤى سركيگ ييگ خگه  شگه كشگلي . وايي:

"زه د خپلو او خپلوانو او د كام او عزيزانو په منحگ يعنيگ د بوبو پشگتنو په چاپيگر(محيط) كيگ لوى شوى نه يم؛ نو، حگكه زما معلومات په پشگتو كيگ لـه سره بشپؤ نه دي، په وؤكينيگ كيگ ميگ پاؤسو أيگره او پشگتو لإه ويليگ، كه ووايم، چيگ پر ما د غسيگ وختونه راغلي، چيگ په مياشتو خگه، چيگ په كالونوكيگ هم ماد پشگتو خبريگ نه دي كؤي، مبالغه به نه وي، د خپلو خپلوانو نه لريگ د كابل په شگاركيگ پيدا او لوى شوى يم، عزيزانو سره كه خگه هم نه وه شليگدليگ، خو أيگره تگينكگه هم نه ده ،هوكيگ! پشگتو ميگ زده وه خولإه ،ويلى ميگ، خو د لإو ويلو له امله كؤكيگچووه، اما وروسته په لوى والي كيگ، چيگ پريگ پوه شوم د پشگتنو او خپلو عزيزانو سره ميگ لاره مينده كؤه ، پشگتو ته ميگ مخه وكؤه او خپل معلومات ميگ خگه پكيگ أيگر كؤل، خصوصًا د كگرانو عزيزانو غشگتلو شينوارو پيگغور زه ويشگ كؤم، كه خگه هم اوس ميگ تريويگ درجيگ پوريگ اختصاص په كيگ ميندلى او ديگرى عزيزان ما متخصص بولي، خو شگه پريگ پوهيگإم، چيگ زما معلومات په پشگتو كيگ هغسيگ، چيگ لازم دي لا بشپؤ نه دي، صرف دغومره دي، چيگ زما كار نيمكگؤى پريگ چليگإي، زما علمي استعداد هم كافي نه دى، حگكه تحصيل ميگ منظم او مكمل نه و، په هر حال سره پسيگره (سربيگره) د همدغه نيمكگؤتيا او عجز خپل همت ميگ تگيتگ كؤى نه دى په جرئت سره د چاريگ أاكگي (ميدان) ته وتلى، غواؤم چيگ علمي اوادبي خدمت خپلو پشگتنو ورونگو ته وكؤم، حگكه، چيگ پگشگتانه عالمان او اديبان د چاريگ په أاكگي او أكگر كيگ لإ وينم،نن ورحگ دغه نيمكگؤي چوپؤ ته أيگر ضرورت دى، نن ورحگ د فداكارة ورحگ ده شگايي، چيگ شگه ليانابوده نامه ته ونه كتل شي او د ليگوني په خگيگرد ملت چوپؤ په شگه نيت اوسم نصب العين ووهل شي؛ نو دغه دى، چيگ پر لوى خگشگتن ميگ توكل كؤى ( د سيند ) د تاليف نه وروسته ميگ د پشگتو د صرف اونحويگ په تاليف پيگشگه وكؤه او خاوند تعالى په خپل لطف اوكرم سره توفيق راكؤ.

دغه كتاب هم په شگه وخت كيگ د پشگتنو عزيزانو او د پشگتو دشائقينو د استفاديگ دپاره تيارشو او أاكگي او أكگرته وووت، ددغه وخت شگه والى دغه دى، چيگ د پشگتو نهضت او خوحگيگدل په وطن كيگ قوت ميندلى او دغه نظريه، چيگ (ملي امتياز، ملي شته والى، ملي يو والى، د ملي لوؤوالى، دپشگتو او پشگتونواليگ پالنه ... او نور پشگتو پوريگ اؤه لري ."

(وكگورئ، دمحمد كگل مومند، د پشگتو د ژبيگ لياره،خگ، حگ- خ- د مخونه دويم چاپ د ساپى د پشگتو خگيؤنو او پراختيا مركز 1383 - پيگشگور)

زمونإ ستر او پوه پشگتون محمدكگل مومند د خپل كولتور او فرهنكگ د غنا لـه پاره تر هر خگه د مخه ملي يووالى بنستگ اواساس بولي او ژبه د دغه بنستگ او بنياد بيخي اساسي او ارزشگتمنه ارابه او ستره كؤة كگنگي؛ حگكه، چيگ د ژبيگ په ژوندي ساتلو، ملت او ولس ژوندى پاتيگ كيگإي. ارواشگاد محمدكگل مومند بابا ملي يووالى او د ملي پيوستون او د ژبيگ غنا يو د بل سر د حگنحگير د كؤيو په مثال بولي،كه ملي پيوستون نه وي ملي فرهنكگ وركيگإي او ديگ ته هم حگيردى كه ژبه په ملت كيگ نه وي؛ نو د ملي يو والي ستر كالبوت ته زيان رسيگإي. دى همدغو أيگرو غوره بشري، انساني او دملت د پيگژندنيگ موضوع كگانو ته په أيگره مينه اوليگوالتيا سره داسيگ په رشگتياني او ژورمفهوم حگير شوى او د خپليگ عالي حگير كتيا له مخيگ ييگ داسيگ په زياتيگ مينيگ سره راته كشگلي اوويلي دي، چيگ د ژبيگ د نعمت په اؤه درانده تگكي لري. وايي: " جوته خبره ده، چيگ ملتونه يو د بل خگخه په ژبيگ سره بيگليگإي يعنيگ لومؤنى او أيگر مهم امتياز د هر يوه ملت همدغه ژبه ده، نور خصوصيات او پاتيگ امتيازات او مميزات تگول له دغه نه وروسته دي او درست د ملي ژبيگ تراثراو سيوري لانديگ پاتيگ كيگداى شي؛ نو د يوه ملت ژبه هر خگومره، چيگ خلل مينده كي هماغومره ملي خصايص او خصايل او نور مميزه او صاف ييگ خلل مينده كوي."

( وكورئ  د محمد كگل مومند، د پشگتو د ژبيگ لياره، الف – ب مخونه )

د محمد كگل مومند بابا ددغو لوؤوتگكيو خگخه په جوته معلومگيگإي، چيگ د ژبيگ رسالت أيگر غوره دى او دغه رسالت هغه وخت ارزشگتمن

 پاتيگ كيگداى شي، چيگ ژبه په ژبني او كلتوري او ادبي لحاظ سوچه او نإه وساتلاى شي؛ نو به ييگ خپل رنكگين او كگلورين شگايسته رنكگ

 ساتلى وي. په دغه اؤه ييگ په جوته داسيگ راته ويلي دي: "د يوه ملت په ژبه كيگ چيگ هر خگومره د بل ملت ژبه نفوذ مينده كيگ هماغومره

 سياست ، اقتصاد، اجتماعيات، ملي فرهنكگ-  اخلاق، ملي ادب، ملي عادات، ملي رسومات او عنعنات ، تگول ملي خصايل او

 خصايص حتى ذهنيت، افكار، حسيات او مدنيت ييگ نفوذ مينده كوي او هماغومره د هغيگ ژبيگ د خاوندانو نامريي برى او غلبه د دغيگ بليگ ژبيگ پر خاوندانو تامينوي."

(د پشگتو د ژبيگ لياره ، ب مخ )

د پگشگتنو دغه ستر او لوى مشر، چيگ خپله په پشگتني چاپيگركيگ نه وزيگإيدلى، د خپليگ مورنة ژبيگ په برخه كيگ ييگ دويجاؤتيا دغه حال په ستركگو ليدلى دى. زه دده د لوؤفكر پلوى يم؛ حگكه كله، چي  يوملت محكوم شي، دا د ديگ مفهوم لري، چيگ دغه ملت ووژلاى شو او لـه منحگه ولاؤ، دمنحگه تلل ييگ په ژبه يعنيگ مورنة ژبيگ پوريگ اؤه لري. ژبه چيگ تريگ واخستل شي؛ نو ييگ ژبه تريگ وركه كؤه او مغلوبه شوه. دديگ پر حگاى؛ چيگ بله ژبه پريگ حاكمه شي، نو كله، چي دغه خوار او مغلوب ملت، چيگ په غالبه  او پريگ په زور تپل شويگ ژبه زؤه كه پيل كؤي؛ نو د خپليگ مورنة ژبيگ خگخه لريگ، ورو ورو ييگ هيگريگإي او د هغيگ هيگخگ تورى او كلمه نه ورته پاتيگ كيگإي. همدا ستر سبب او علت دى، چيگ ملي هويت ييگ هم په ديگ أول سره ورو ورو ، وركيگإي او له منحگه  حگي. محمد كگل مومند بابا د استعمار دغه تريگخ حال ته بيا هم  داسيگ په ژوريگ معنا حگير شوى دى. وايي:

"كه د يوملت ژبه د بل ملت ژبيگ ته مغلوبه شوه (و) كگنگه هغه ملت په دغو (يادوشويو) پاسنو تگولو خصوصياتو كيگ ورته پؤشو. علي

 الخصوص كه اقليتونه هم دهغيگ ژبيگ د خاوندانو په دغه ملت كيگ وي؛ نو سياست، معارف، مهميگ اوكگتگوريگ اقتصادي چاريگ لويه

 برخه دملي پانكگيگ تگوله د هماغه اقليتونو په لاس لويإي؛ نو په دغه حال هوسا توب او راحت، حگواك عزت او مرتبت د هماغو لإو وي

 درست مشاق او مزاحم تگوله ناهوسايي د همدغه خوار اكرب بيگ وزلي ملت وي، أيگر لوى ملت د هماغه لإو دكگتگيگ د پاره به استعماليگإي ... "

( وكگورئ ، د پگشگتو د ژبيگ لياره ،ب او پ مخ )

په انساني او بشري ژوند كيگ لـه پيگؤيو راهيسيگ دا جوته ده چيگ  كله د استشمار او استعمار د شومو موخو او اهدافو لـه مخيگ يو ملت خپل كلتور او فرهنكگ له لاسه وركؤي او يا په لوى لاس ورته شاكؤي او بيگ اهميته ييگ وكگنگي، نوهغه ملت يو خوار، بيگوزلـه او د مرئيتوب په خواريو خوارشي او د غلامة په لومه كيگ شگكيگل پاتيگ شي، كگتگيگ به دى كوي او خوري به ييگ نور ... دغه كرغيگؤن او لوغؤن حال چيگ په بشري تگولنو كيگ تراوسه هم وجود لري، زمونإ بابا محمد كگل مومند ورته أيگره حگير كتنه كؤيگ ده ،خگه شگه ييگ راته د پنداو عبرت د پاره كشگلي دي. وايي:

" ... دغه په خواريو خواربه ... تل سوكؤك خوري، پيگتگي به وؤي او هغه نور به خوإوبيگ اوتگيكلكگيگ نغري،دوى به بربأ كگرحگي او هغوى به وريشگمين كالي اغوندي ، ددوى به كوأة ( خگپرة ) نه وي، د هغوى به بنكگليگ ولاؤيگ  وي، دوى به كلى نه لري، د هغوى به شگارونه نه بسيگإي ، دوى به پلي كگرحگي، هغوى به كگؤندي كگاأي حگغلوي... په عين واكدارة كيگ به بيگ واكه ،په عين وطندارة كيگ به بيگ وطنه وي،په خپل وطن كيگ به غريب او پرديگس وي... په خپل وطن كيگ به محكوم او هر كگوره به مظلوم وي ... "

( دپشگتو د ژبيگ لياره ، پ مخ)

لكه، چيگ لوؤه يو خگه اشاره غونديگ وشوه، زموإ نوميالى او اتل پشگتون محمد كگل مومند بابا بيا هم په أيگريگ حگانكگؤيگ حگيركتيا او ستركگو ليدلي حال ديگ ته پوره پوره حگير شوي اوپه خگركگنده دده د نظر د رنگا او اساس له مخيگ داويلى شو: د هر هغه ولس او خلكو، چيگ مورنة ژبه ييگ خواره او مغلوبه شي؛ نو په ديگ سره ييگ ملي كولتور هم هيگريگإي، د پردة ژبيگ دزده كؤيگ او غلبيگ له امله به اجنبي پرستة ته خامخا هم مخه وكؤي او د بد بختيو او بيگ قدريو به هم ورته رامخه شي.

د محمد كگل مومند بابا نظر په دغه اؤه داسيگ انحگور شوي. وايي: "... خپل به ورته پردى شي؛ حگكه، چيگ په نامه كه خگه هم خپل وي، خوافكار، احساسات، اقوال، اعمال او افعال ييگ ، اغوسته  خواؤه ييگ، حگواك او ژوندون ييگ

بشپؤليا نيمكگؤي..."  وي،حگكه دى د خپل واك نه وي.

( د پگشگتو د ژبيگ لياره، پ او ت مخونه  )

ارواشگاد محمد كگل مومند بابا ددغه شان يو خوار، بيگ وزله ،بيگ لاسو،بيگ پشگوله حگواك او زوره لويگدلي ملت په دغه ناوؤه  حالت او بيگ ارزشگته ژوند بانديگ داسيگ فريادونه اوچت كؤي دي. ددغه خوار ولس "... خوإ درد به ييگ نه دواكيگإي، ناروغتيا به ييگ نه رغيگإي ، ... په خپل وطن كيگ به خوار او د خپل پردي په ستركگو كيگ به بيگ مقداروي، ... زيار به ددوى وي. حگواك به د نورو ،علم او مدنيت، ثروت او غزت به د نورو وي، او اصلي وارثان د هغيگ خاوريگ، چيگ حگمكه ييگ ددوى په هأوكو په كگزونو جكگه شويگ وي، د حگناوروپه شان به كگرحگي..." دداسيگ ظالمو په منحگ كيگ به د "... حگناورو ... قدر وي، خو ددغو خوارو به نه وي ..."

( دپشگتو دژبيگ لياره، ت مخ)

كه يو محقق او خگيگؤونكى د محمد كگل مومند بابا پورتنيو أيگرو درنو او په تول تلليو خبروته په مينه حگير شي؛ نو ديگ پايليگ ته به ورسيگإي، چيگ رشگتيا هم تراستعمار او استثمار لانديگ ملتو ته دا أيگره شومه او بده ورحگ ده دا؛ حگكه كله، چيگ د يوملت ژبه وركه او نيست شي؛ نو داملت ورك شو داوليگ؟ دا حگكه ژبه د يوملت ساه ،د ژوند اساس او روح دى، په كالبوت او تن كيگ، چيگ ساه او روح نه وي هسيگ د هأوكو او غوشگويوبيگ معنا خگيز دى، چيگ ورو ورو له منحگه حگي. له همديگ كبله ستر پوه او نوميالي پشگتون، د پشگتو او پشگتون په حال غمجن محمد كگل مومند بابا د خپل ملت ، خپليگ ژبيگ او خپل كولتور د خوندي او ژوندي ساتلو له پاره ، داسيگ د تدبيرنه أك فكر كؤى، ددغه فكر په رنگا كيگ خپلو خپلوانو، تگبر او افغان ولس ته داسيگ په مينه يادونه او سپارشگتنه كوي. وايي:

"هرخگه، چيگ وي د ملت سعادت، سلامت، عافيت، راحت، عزت، ملي شته والى، هر أول لوؤوالى، د ملي شوْناتو پاينه، د وطن ساتنه، په عزت او هوساينيگ سره ژوندون، په عزت سره مؤينه او د نؤة خگخه په شگه نامه سره تكگ او نور تگول په ملي يووالي پوريگ ، مليته پوريگ او هغه هم ملي ژبيگ پوريگ ييگ اؤه لري. لكه چيگ پاس وويل شو (بياهم وايم) كه ژبيگ خلل مينده كؤ دغه تگوخلل ميندكوي او كه (ژبه) محوه شوه. دا تگول محوه كيگإي او دهغه ملت نوم او نخشگه د نؤة د مخ خگخه وركيگإي."

( د پشگتو د ژبيگ لياره د تگ مخ )

زه د محمد كگل مومند بابا ددغيگ ستريگ نظر ييگ پلوي يم. دا؛ حگكه د مومند بابا په أيگر لوى او بيگ ساري عالي او لوؤفكر سره رشگتيا هم ژبه د يوملت دپاره ضرورده،دده دا أيگره عظيمه خبره په بين المللي سويه اهميت لري؛ حگكه هر ملت د خپليگ ژبيگ په نوم ياديگإي؛ نود خپليگ ژبيگ پر مختيا او د هغيگ پالنه او روزنه تر هر خگه د مخه ضروري اولازمي بلل كيگإي. دا؛ حگكه د چا، چيگ ژبه نه وي،نوم ييگ نشته، قوم ييگ نشته، ملت ييگ نشته؛ لـه همديگ كبله زمونإ ستر پشگتون ژبه د ملي موجوديت، پتمنيگ بقا، سولوؤة، هوساتوب اووياؤلي سعادت د لوؤوالي او جگكگووالي بنستگ او ستگه بولي او په پايله كيگ په دغه اؤه، دى داسيگ يو ژور پيغام او انحگور لري. خگه شگه وايي:

"نو،ژبه بايدوساتله شي، وپاللگه شي، وروزلـه شي، هارته كؤلـه شي (پراختياوركؤشي)، علمي شي، ادبيگ شي، په هر حيث سره د ملت درستو اؤينو او احتياجاتو ته كافي (بشپؤه پوره) شي،"

( د پشگتو د ژبيگ لياره ،ث مخ )

په هر حال لـه دغو تگولو يادونو سره سره ارواشگاد محمد كگل مومند بابا د خپل مغتنم او درانه پشگتو اثر( د پشگتود ژبيگ لياره ليا پشگتو

 صرف او نحو) د دويميگ پشگتة او وزر په مخ كيگ د الانديگ بيت په أيگگريگ مينيگ د ستر مطلب ،پند، نصيحت او غبرت د اخستلو او ادا لـه

 پاره راوؤى دى. وكگورئ، چيگ ده په خگومره حگانكگؤيگ شويگ مينيگ سره أيگگگره خوإه او په زؤه پوريگ دُر افشاني كؤيگ، چيگ لـه مورنة او ملي

 ژبيگ پشگتو سره دده دمينيگ د لوؤو خگوتگكيو په باب كيگ أيگره وؤه اوغوره معلو ميإي. خگه شگه ييگ ويلي دي:

نوريگ ژبيگ زده كول كه دى كمال
خپله ژبه هيگرول بيگ كمالي ده

 

له مورنة او مليگ ژبيگ پشگتو سره د مرحوم محمد كگل مومند بابا دابيت أيگر پر حگاى او بيخي غوره بريگشگي. دا رشگتيا نة خبره او حقيقت

 هم دى؛ هر خگوك، چيگ له خپليگ مورنة ژبيگ پرته نوريگ نؤيواليگ او د خپل هيگواد د ورونگو قومونو ژبيگ زده كوي، دا أيگر په حگاى، وؤ

 اوستر كاردى،خودديگ سره په خگنكگ كيگ خپله مورنة ژبه هيگرول يوه بدبختي ده، چيگ د سؤي اصليت،نسب او ذات پريگ نيست او

 وركيگإي. هرچاته دا لازمه ده، چيگ د جهان أيگريگ ژبيگ دعلم  او پوهيگ د لوؤيگدو د پاره په أيگره مينه، علاقه او شوق سره زده كؤي، خوورته

 لـه هر خگه دا بيخي ضرور ده، چيگ خپله مورنة ژبه هيره  نه كؤي او هغه د نورو ژبو د پاره لارشگوونكيگ او رهبره وبولي. هر چا، چي خپله

 مورنة ژبه هيگره كؤه ، په حقيقت كيگ ييگ خپل حگان،ذات ،نسب،شجره ،اصل او ختگه هيگر كؤل، چى خگوك به ييگ نه پيگژني. پشگتانه د اّرين

 نژادى او د اّريانا په تگاتگوبي كيگ ييگ خپل موجوديت او خپله ژبه تر اوسه ساتلي دي...!

 په پاىكيگ د پشگتو مورنة او ملي ژبيگ سره د ارواشگاد محمد كگل مومند د ياد خگلويگشگتم تلين په وياؤ د ساپي د پگشگتو خگيگؤنو دغه نيك،

 دروند او غوره اقدام ستايم، ورته زياته مباركي وركوم، په دغسيگ ملي چاروكيگ ييگ د تل لـه پاره برى غواؤم، دوى چيگ دغه ملي دروند

 فرهنكگي كار په بري سره سرته رسولى د الله(ج) خگخه ورته اجرونه غواؤم او د دغيگ د

رنيگ بريالة غونأيگ لـه امله بيا بيا ورته مباركي وايم. په راتلونكي كيگ د دغه شان برياوو زيات توفيق ديگ ييگ الله پاك په نصيب كؤي.

له شك پرته  د ساپي د پشگتو خگيگؤنو او پراختيا مركز د پشگتنو د پاره أيگر زيات علمي، ادبي او فرهنكگي خدمت كؤى، دغه خدمت د

 پگشگتنو او پشگتو دپاره تلپاتيگ جاويدان دى.

د دغيگ لنأيگ يادونيگ  لمن د كخگ د كگل مرحوم ستر استاد او نابغه پشگتون سيد اوعلامه شاعركگگل پاچا الفت په دغه زؤه پوريگ شعري تگوتگيگ

 رانغاؤم، چيگ په كگأه به ييگ ولولو:

چيگ اميد ورته د باغ او د صحرا شي

چيگ لـه فيضه ييگ كگلونه راپيدا شي

چيگ سمسور پريگ باغ اوبنگ د پشگتو نخوا شي

هغه وريحگيگ ميگ ترستركگو كيگإي

 بلبلان په خوب كيگ ويني سره كگلونه

مينان وينيگ اوربل لانديگ خالونه

پتنكگان ويني بل شوي مثالونه

د اّرزوپه مخكيگ كگورم خگه حگليگإي

له سپيگرو خاورو به پورته بيا كگلان شي

معطر به په وإمو دغه جهان شي

په هوا كيگ به شگكاره نوي مرغان شي

چيگ بهار شي نوي بوتگي زرغونيگإي

توتكى به راشي نوى كوربه جوؤ كؤي

خوار بلبل به خداى په كگلو بانديگ موؤ كؤي

پسرلى به بيا خوشاله لوى او ووؤكؤي

تحول په زمانه كيگ خگركگنديگإي
 

 
 
سوداګريزې خبرتياوې

 
نوې لیکنې
 
پېښې،اندېښنې اوڅرګندونې