Monday, 24 April, 2017
 
 
  • د ملي دفاع سرپرست وزير او لوى درستيز وټاکل شول
  • په خوست کې طالبانو بريد کړى
  • په اچين کې ٣٧ داعش وسله وال وژل شوي
  • د امريکا ددفاع وزير ناڅاپي کابل ته راغلى دى
  • د دفاع وزير او لوى درستيز استعفاوې کړه
  • ميا افتخار حسين :فغانستان او پاکستان سوله يوله بله سره تړلې ده
د محمدګل خان مومندبابا
ژوند پیژندنه
 
 

 

 سيد صابر شاه صابر    

   

د محمد كگل خان مومند بابا

ژوند پيگژندنه

Text Box: سيد صابر شاه صابر

 

زؤه ور پشگتون، ژبه ور پشگون، په خپله خاوره، ژبه قام، كلتور مين پشگتون، په خپل وطن "لوى افغانستان" كشگيگ د توهين شويو او د خپلو كلتوري او بنيادي حقونو نه محروم كؤى شو يو پشگتنو د ماضي حال او مستقبل نه باخبر پشگتون "محمد كگل خان مومند (په كگور ديگ نور شي) چيگ په بره خاوره كيگ ييگ خلك د "وزير صاحب پشگتون بابا" او د "پشگتو بابا" په نومونو پيگژني او ياد وي، په 1885ع كال كيگ د محمد خورشيد خان كره د د افغانستان د ننكگرهار د روداتو د كگلايي سيميگ په فاتح كلي كيگ پيدا شوى وْ. نوموؤي په ختگه حسن خيگل مومند وْ. د وزير صاحب د نيگكه نامه عبدالكريم خان وه. دى د عبدالرحيم خان او هغه د مومن خان زوى و. د وزير صاحب نيگكه بلخ ته له ننكگرهار نه تللى و، ده له امير دوست محمد خان سره مرسته ملاتؤ هم درلوده، د امير عبدالرحمان خان په دور كيگ د امير د باغيانو له خوا په سمنكگانو كيگ قتل كؤى شو.

د وزير صاحب پلار يو پوه او د وخت له نبضه باخبر پشگتون و حگكه ييگ په خپل زوى د هغه وخت زيات مروجه علوم ولوسته، هغه پخپله هم په أيگرو سركاري عهدو پاتيگ و، د افغانستان په بريكوتگ او اسمار كيگ د وخت د دولت له خوا په اعلى عهدو مقرر كؤى شوى و، وروسته بيا د شينوارو په كهي چونگة كيگ په نظامي كارونو بوخت شو.

په اّخري وخت كيگ د مزار شريف د "ده دادي" فرقيگ مشر و، كله چيگ دى فارغ كؤى شو؛ نو په دغه وخت كيگ وزير صاحب زلمى شوى و، د وخت دولت وزير صاحب ته د خپل پلار د كار د سمبالشگت وؤانديز وكؤو، چيگ هغه قبول كؤ او دغسيگ وزير صاحب د "ده دادي" فرقيگ د يو مشر په توكگه وتگاكل شو او وروسته بيا يو داسيگ وخت هم راغى، چيگ وزير صاحب د خپليگ وطن دوستة ايماندارة او مخلصة په وجه د تگول افغانستان د كورنيو چارو وزير شو. وزير صاحب د افغانستان په تگولو صوبو كيگ تقريباً د كگورنر په توكگه هم د وطن د خاوريگ د عظمت د ساتنيگ لگه خاطره پاتيگ شوى دى او چيگ په هر حگاى كيگ به دى حاكم و د هغه سيميگ نظام به ييگ داسيگ چلولو او د هغه حگاى اوسيگدونكيو سره به ييگ داسيگ تماس ساتلو، چيگ شگكته او پورته په كيگ نه محسوسيگدلو. د هغه مساوات او عدالت د پشگتنو او پشگتني تگولنيگ مطابق و، هغه ولسي سؤى و، د ورحگيگ به په سركاري كارونو كيگ بوخت و او د شپيگ به د پشگتنو په كوخگوكيگ د هغو د كشالو او مسئلو دحل كولو په غرض كگرحگيگدو. په خپل كلي كگلايي كيگ ييگ د نوروز خان زركگر خور كؤيگ وه. د وزير صاحب نارينه اولادونه نه وو او صرف يوه لور ييگ وه، چيگ له نيكه مرغه اوس هم ژوندة ده* او د لريگ پشگتونخوا په شبقدر أيگرة كيگ د مهاجرت ترخيگ توديگ شپيگ د خوإ وطن د سپينيگ رنگا ورحگيگ په اميگد تيگروي.

دا محترمه د افغانستان د مشهور حكومتي شخصيت غلام حسن خان مرچه خيگل مومند په حگوى صالح محمد خان واده شوه، خو خگه كم دوه كاله پس هغه وفات شو او د هغه مشر ورو شيگر احمد خان ته په نكاح شوه. شيگر احمد نه ييگ خگلور زامن دي، چيگ اكمل خان، قاسم خان، اجمل خان او اباسين نوميإي، يو ورور ييگ، چيگ عبدالكريم خان نوميگإي، نن سبا په حيات اّباد كيگ اوسيگإي، دى په پيل كيگ د پيگشگور شگار د كگنج د قاضي خيگلو په كوخگه كيگ اوسيگدو. (د قاضي خيگلو محله له تحصيل دروازيگ سره نژديگ ده) عبدالكريم خان، چيگ له وزير صاحب نه كشر دى په 1916ء كال كيگ پيدا شوى دى، د ده خگلور لوريانيگ او يو زوى وْ، زوى ييگ، چيگ محمد پتنكگ نوميگده د نهه مياشتو او خگلويگشگتو كلونو په عمر كيگ د زؤه د بنديگدلو له امله په كابل كيگ وفات شو. همدا پتنكگ و، چيگ وزير صاحب به د خپل زوى په نوم ساتلو. نن هم د وزير صاحب زيات ناچاپ اّثار له عبدالكريم خان سره د چاپ په اميگد پراته دي. په ديگ كيگ يو د وزير صاحب مشهور اثر د پخلي په نامه هم دى.

وزير صاحب خپل تگول ژوند او مال پشگتو ته وقف كؤى و، تگول عمر ييگ په لويو لويو سركاري عهدو تيگر كؤى و،خو دا خگومره عجيبه خبره ده، چيگ د كابل د يو معلم، چيگ محمد نبي نوميگده د هغه په كور كيگ د يوه كرايه دار په حيث په 1964ء كال كيگ وفات شو او د كابل د شهدا صالحينو په هديره كيگ خاورو ته وسپارل شو. دده په جنازه كيگ د هغه وخت لويو لويو حكومتي خلكو د سردار محمد داوْد خان او سردار محمد نعيم خان په شمول كگأون كؤى و.

 پشگتو

ارواشگاد وزير محمد كگل خان مومند د پشگتنو نوميالى اتل، سياست مدار، ملي مشر، حگيرك شمله ور استاد شاعر او نقاد و. د پشگتو ژبيگ د وديگ او د  ديگ ژبيگ د بيا ژوندة كولو، په خپلو پشگو ودرولو، علمي، سركاري او ملي ژبيگ كگرحگولو لپاره د موصوف منأيگ ترؤيگ د زياتيگ ستاينيگ او مننيگ وؤ دي. نوموؤى د شمليگ پيگؤة د پشگتو د مخكشگانو او بنيادكگرو د صف امام ياديگإي. محترم په تن تنها حگان پشگتو لپاره دومره قوي او بنيادي كارونه كؤي دي، چيگ غونأيگ غونأيگ اداريگ ييگ منت باريگ دي. د پشگتانه هاغه تگول مخلصه مشران به زما له ديگ دعويگ سره بيگ له خگه شك شبيگ متفق شي، چيگ شلميگ پيگؤ‌ة تر دغه دمه كومه داسيگ شخصيت پيدا نه كؤى شو، چيگ د مرحوم وزير صاحب سيال او سارى وكگرحگي او زه يا كه نور د وزير صاحب له كار، زيار او كردار په متاثره شوى خگوك، ذكر شويگ خبره او دعوه كوي؛ نو د هغيگ لپاره به دلايل هم لري. شايد، چيگ دا كرشگيگ د دغسيگ خبرو لپاره قدم په قدم د لوستونكيو نظرونه خواإه كؤي.

د وزير صاحب په ژوند، هنر يا شخصيت د خگه ليكلو نه وؤانديگ بايد، چيگ يو ليكوال دهغه وخت ادبي او سياسي حالات او وسيليگ ذريعيگ په نظر كيگ ونيسي او بيا يو مخلصانه قضاوت وكؤي چيگ د هغه هاندو هخگيگ د پشگتو او پشگتانه په كگتگه خگومره او خگنكگه تماميگإي. هغه د خپل حگان خاندان لپاره په خپل دور اقتدار كيگ خگه خگه كؤي دي او قوم، كلتور او ملت ته ييگ خگومره خدمتونه او كگتگه رسوليگ ده.

زه غواؤم، چيگ د ديگ كرشگو په پيل كيگ د ديگ عصر د يو استاد ليكوال پوهاند صديق الله رشگتين (چيگ وزير صاحب ييگ د أيگر نزديگ نه ليدلى كتلى و محفلونه او د پشگتو ادب- ژبيگ لپاره ييگ ورسره مصلحتونه كؤي وو) هاغه خبريگ دلوستونكيو د دلچسپة له پاره راواخلم كوميگ، چيگ محترم زمونإ د "خليل اولسي ادبي جركگيگ لخوا د وزير صاحب په ياد جوؤ شوي يو سمينار كيگ (30 دسمبر 1994ء) په حيث د صدر محفل كؤيگ ويگ. له ديگ نه به په اسانه يو لوستونكى د وزير صاحب د شخصيت او قد قامت اندازه ولكگولى شي :

"له خوشال خا ن نه پس پشگتنو سره داسيگ په هر اؤخ پوره مشر نشته چيگ وياؤ او ناز پريگ وكؤي، هو په ديگ توره تياره شپه كيگ كه مونإ ته د رنگا كومه ننداره شگكاري هغه؛ نو د وزير محمد كگل خا ن شخصيت دى او؛ حگكه، نو كه زه په ديگ أك مجلس كيگ دا خبره وكؤم، چيگ د خوشحال خان نه پس محمد كگل خا ن د پشگتنو هغه رشگتينيگ لارشگود و، چيگ د ديگ ژبيگ او هيگواد غم ييگ خوؤلو؛ نو حگان راته ريگشگتينيگ او په حقه شگكاري.)

د استاد رشگتين پورته دعوه د ديگ كرشگو ليكونكى هم په دغه دليل تاييد وي، چيگ كه خگوك د وزير صاحب د شخصيت مخكيگ احمد شاه بابا د هغه وخت نور مشران او يا بيا په شلمه پيگؤة كيگ حضرت باچا خا ن او خان شهيد ودروي؛ نو اول بايد، چيگ د استاد رشگتين په "هر اؤخيز" او پوره تگكو د فكر نيلة وزغلوي.

وزير صاحب په خپل ژوند كيگ يو ليونيگ ارمان نيولى و او هغه و د پشگتانه د شته كولو او په دغه قوم دغه ولس كيگ د خپليگ ژبيگ، خپل فرهنكگ ته د وديگ او برتكگ احساس راپارولو او جذبيگ رالؤزولو د پيگؤو پيگؤو نه پشگتو ژبه د خپل ساده ساده حسن د غرور په زور راروانه ده. بلا بلا توديگ سؤيگ ييگ وليديگ. د پرديو ستمو نه د خپلو سرغؤونه په هر وخت هر دور كيگ د ديگ ژبيگ د ديگ د فرهنكگ له منحگ وؤلو لپاره منصوبيگ او تدبيرونه ساز كؤى شوي دي او هم دا هخگه شويگ ده، چيگ د دغه ژبيگ هغه فرهنكگيان او مينان د پرديو او خپلو له نظرونو دغورحگوي خگوك، چيگ د ديگ ژبي د شاؤيگ شأليگ مينيگ د شگايست په ارمان د كگلونو او رنكگونو د كرونديگ فكرونه، سوچونه او هاندو هخگيگ كوي، خو وليگ د ديگ تگولو كوشگشگونو باوجود هيگخگ يو تحريك هيگخگ يو انقلاب نه، خو دا ژبه له منحگه يوؤلى شوه او نه د ديگ ژبيگ د ژوند او شگايست سندر بولي مينان خاموش كؤى شول. اّن دومره ضرور وشول، چيگ د ديگ ژبيگ ملكگريگ ژبيگ په علمي، فرهنكگي لحاظ په حگينو وختونو كيگ له ديگ نه أيگريگ وؤانديگ تللي دي. دا ژبه عمر عمر له د "شاؤو غاؤو ژبه" په نامه بلل شويگ. نور خو نور لكه، چيگ وويل شول، خپلو پشگتنو ورته هم شا كؤيگ ده او، چيگ لإ شگه شوي ماؤه شويدي؛ نو د "فارسة" سندريگ ييگ شروع كؤي دي. د لإ وخت نه علاوه پشگتو چريگ هم نه درباري ژبه پاتيگ شويگ ده او نه سركاري، نور خو ييگ كگنيگ كه لإكگوتگى سوچ وكؤى شي؛ نو دغه ژبه د ديگ اعزاز برخه وره هم ده، چيگ د نؤة زيات لوى لوى سرداران باچاهان او لويان هم د ديگ د كاله او درشليگ وتلي وو او په ملكونو ييگ د خپل زور، د بدبيگ جنكگي او فني پوهيگ او بصيرت جنأيگ ودروليگ ويگ، نو كه په داسيگ حالاتو كيگ كوم شاعر دا كگيله كوي، مناسب به وي چيگ :

 

تقوى زهد او توره قلم هر خگه ييگ منم
له ديگ خوبو، نه هيگخگوك د "احمد" نه دي منكر
زما يوه كگيله ده په ادب ييگ كول غواؤم
چيگ ژبه د ديگ لوى پشگتون فارسي وه د دفتر
 

او بيا كه د بيگ خگوكه پشگتو د خگنگه خگونگكة دژوند او شگايست په وؤومبي حگل چا د سركار لگه كوره غإ كؤى دى؛ نو هغه هم محمد كگل مومند دى، هغوى سره د خپليگ ژبيگ، خپل عظيم كلتور، وياؤن تاريخ او بيگ سياله، بيگ بدله ادب د بيگ غورة، بيگ فكرة احساس او دا جذبه- دا مينه د هغوى په ديگ كرشگو كيگ بريشگي :

ژبه بايد وپاللى شي وروزلى شي، ارته كؤى شي، علمي شي، ادبي شي. په هر حيثيت د ملت د مرستو اؤينو او احتياجاتو ته كافي شي" (1)

هغه به ويل " چيگ ژبه ژوندة وي قام ژوندى وي" دا د هغه انسان خبريگ دي خگوك چيگ د خپل دور په يو عظيم منصب مامور و، دغه منصب (وزير داخله) ته، چيگ خگوك رسيگدلى دى، داسيگ أيگر كم ليدل شوى دى، چيگ هغه بيا دومره كگرميگ ليونة نعريگ كؤيگ وي. د خپليگ ژبيگ، خپل كلتور خبريگ ييگ چيگؤليگ وي او هغيگ له ييگ عملي رنكگ وركؤى وي. دغه منصب ته د رسيگدو نه پس هم كه خگوك شپه ورحگ د خپليگ ژبيگ د وديگ فكرونه كوي او بندونه تؤي؛ نو دهغه په جذبو د مينيگ محبت د احساس نه علاوه د بل شك تصور به د تعصب او تهمت د رنكگ لرلو نه خالي نه وي.

استاد رشگتين وايي : "په افغانستان كيگ ادبي پشگتو ما، حبيبي، الفت، خادم او بيگنوا راوستيگ ده او سياسي پشگتو محمد كگل خان مومند راوستيگ ده. د هغه كار زمونإ نه أيگر دروند دى، هغه زمونإ د سر سيورى و، كه د هغه زور نه وى مونإ هيگخگكله دومره كار نه شو كولى، زمونإ به، چيگ خگه ته ضرورت شو هغه ته به مو مراجعه كوله هغه زمونإ مسئليگ حل كوليگ. د هغه پشگتو زمونإ نه لوؤه وه، هم د هغه په كوشگشگ په 1964ء كال كيگ د لوييگ جركگيگ په يوه غونأه كيگ پشگتو د افغانستان ملي ژبه وكگمارل شوه او د افغانستان د اساسي قانون 35 مه ماده پشگتو ته وقف شوه." (1)

پشگتون قام ته په وؤومبي حگل په اصلي معنا او بنيادي لحاظ محمد كگل خان مومند سياسي پوهه، شعور او بصيرت شگودلى دى. ده غوشگتل، چيگ پشگتانه په خپلو پشگو ودريإي، خپله وكؤي، خپله وريبي او خوري. د نورو د لاسونو او خولو نه اّزاد وي، بل له وركؤي او بل نه ييگ ونه غواؤي او هغه د ديگ فكر لپاره تر وسه وسه منأيگ وهليگ، هغه عملي سؤى و، هغه به ويل "زما ژوند او مركگ دواؤه د پشگتواو پشگتانه لپاره دي، زه كوشگشگ كوم، چيگ دا قوم د نورو له كوخگو او كاسو نه خلاص كؤم." (2)

د وزير بابا له خپليگ خاوريگ سره د مينيگ اندازه له ديگ نه لكگيدلى شي، چيگ په وؤومبي حگل ييگ د لكونو په شميگر له يوه بل حگايه پشگتانه راواخيستل او په شمالي سيمو كيگ ييگ ورته د استوكگنيگ لپاره كورونه او د كرونديگ لپاره حگمكيگ وركؤيگ. اوس كه خگوك د محمد كگل خان مومند دا عمل هم د تهمت په كانگو ولي او د ده نه محض په دغه وجه خپكگان كوي، چيگ صرف پشگتانه ييگ شگه او شته كؤل؛ نو هغه به په ستركگو كيگ د تعصب سلي تگومبي. كه وزير صاحب د يوه حگاى خلك بل حگاى نه وى اّباد كؤي؛ نو نن به افغانستان په خگو خگو تگوتگو كيگ پروت و او نه به د يو افغانستان نعره چا وهلى شوه. دا سمه ده، چيگ د وزير صاحب دغه كار پشگتنو ته يوه غتگه مالي او معنوي فايده ورسوله؛ خو نن، چيگ د ديگ په شاه كوم لوى محركات خگركگند شو هغه د افغانستان د "تجزيه كيگدو نه ژغورل دي".

"بل لوى او د يادونيگ وؤ خدمت، چيگ محمد كگل خان مومند، پشگتنو او په عمومي أول افغانانو ته كؤى دى، هغه په پشگتنو كيگ د ملي شعور راتگوكيگدل او په ديگ أول ييگ پشگتانه (د يو بل لوى شگكيگلاك) په مقابل كيگ د سپر په توكگه ودرول، پشگتانه ييگ په راتلونكيو خگو لسيزو عواقبو ته حگير كؤل، چيگ كيگداى شول د هغو په وجه د بهرنيو دشگمنانو په لمسون او لاسوهنيگ د افغانستان فعلي بنگيگ بدلون موندلى وى، خو د محمد كگل خا ن مومند د فكر ليد دومره دقيق و، چيگ دا تگول عواقب ييگ مخكيگ له مخكيگ له نظره تيگر كؤي وو.

بل ييگ پشگتانه د شگاري ژوند د لارو په لتگون پسيگ وهخگول او د اقتصادي سرچينو د پلتگيگ او لاسته راوؤنيگ لاريگ او كگدريگ ييگ ور په كگوته كؤيگ، خو كه په لنأ أول د پشگتنو په اوسني پيگشگليك (تاريخ) كيگ د محمد كگل خان مومند پر دريحگ خبريگ وكؤو؛ نو وبه وايو : دى د پشگتنو داسيگ يو ستر او فرهنكگي شخصيت دى، چيگ د هيگواد د ملي واكمنة د كورنيو او بهرنيو دشگمنانو د قوت روح ييگ مخكيگ له مخكيگ حگپلى اود فكر مزي ييگ ورشلولي. پشگتانه او په مجموع كيگ ييگ تگول افغانان له يو لوى رنحگ او خطر يعنيگ د يو خپلواك افغانستان له تگوتگيگ كولو خگخه ژغورلى دى." (1)

وزير صاحب د علم او پوهيگ يوه عظيم الشانه شگوونحگى او اصولي سؤى و، ژوندى فكر ييگ لره، د خپليگ ژبيگ خپل ولس سره ييگ مينه وه. خپل حگان ييگ هيگر كؤى و او خپل حگان هيگرول، خپل قام او كلتور يادول خگه وؤه خبره نه ده او نه دومره لوى قدم خگوك اخيستى شي. نه ييگ د اخيستو توان لري. هغه د پشگتو او پشگتونولة ادم خان و، بيگ همته او بيگ پشگتو كسان ييگ نه خوشگيگدل او نه ييگ ورسره په مجلس كيگ ناسته مناسب كگنگله. د هغه محفل به د پشگتو او پشگتوالة په جامه او نامه تود ا و شگايسته و. هغه غوشگتل، چيگ د پيسو په حگاى كيسيگ وكگتگي. د مضبوط عزم او درنيگ حوصليگ خاوند و. يوه خپله لاره خپل نظر او سوچ ييگ و او همدغه وجه وه، چيگ كه يو پلو ييگ حگان پسيگ د لكونو په شميگر خوشه چين او مدحه خوان پريگشگودل؛ نو بل خوا ييگ د حاسدانو او مخالفينو أله (اوس هم) د زركگونو له شميگره اوؤي.

وزير صاحب (هشت پهلو) شخصيت درلود، د توريگ اور، شور  او د فكرو قلم زور ييگ حاسدان هم مني.

"وزير صاحب محمد كگل خان د پشگتو  او پشگتنو بابا خگرنكگه، چيگ يو غشگتلى جرار جنرال ويوشگه مدبر او سياستمدار هم و، خگومره، چيگ په پوحگي امورو كيگ فعال او لايق افسر و دغه راز په ملكي او ولسي كارونو كيگ مهربان مشر او مردم داره هستي وه. د قوم او تگولنيگ په نبض پوه او د "حكيم ملت" مقام ييگ لاره، اديب، شاعر، ليكوال، مصنف، فصيح او بليغ مقرر و، خوش صحبته انسان و او له دوستانو سره به ييگ په رنگه تگنأه او مخصوصه موسكا، خو د ماني انداز كيگ خبريگ اتريگ كوليگ، د وزير صاحب په ملاقات كيگ خاص خوند او كيفيت موجود و، هغه أيگر هر دلعزيز سؤى و. (1)

 پشگتونواله

وزير صاحب ته له هر خگه درنه او خوإه د هغه پشگتو وه، د هغه منشور د پشگتو وْ، ناسته پاسته ييگ د درنو پشگتنو وه، پشگتو ييگ دوا كگنگله، پشگتو ييگ شفا او حيا كگنگله، د هغه په خيال پشگتو كيگ تگكگي او خيانت نه شته. پشگتو د صداقت، عفت، عصمت، عظمت او غيرت نامه ده، هغه په خپل دفتر كيگ غتگ غتگ ليكلي وو :

" شگاغليو ! پشگتو وواياست"

كه په قندهار كيگ و كه په سمنكگان كيگ او كه په مزار شريف كيگ دا حكم ييگ كؤى و.

ده به ويل "كه په افغانستان كيگ ژوند كوئ، پشگتو به ليكئ، پشگتو به وايئ" اوس كه حگينيگ خلك وايي، چيگ د وزير صاحب د دغه عمل نه د تعصب بوي راخيژي؛ نو د هغوى په خدمت كيگ صرف دومره عرض دى، چيگ داسيگ، خو بيا د پشگتو او حتى د هريگ ژبيگ ليكوال د تعصب په ختگو كيگ نشگتى دى. هر ليكوال، شاعر او هنرمند د خپليگ ژبيگ د وديگ او برتكگ خبريگ كوي او خوبونه ويني. بيا يوازيگ وزير صاحب وليگ كگرميإي. هغه پشگتون و د پشگتو حق هغه په حگان منلو، پشگتو د هغه د مور ژبه وه، هغه د زور خاوند وو، هغه ليده، چيگ په افغانستان كيگ لإ تر لإه شپيگته فيصده علاقه بانديگ پشگتون پروت دى په پاتيگ (خگلويگشگت فيصدبانديگ، ازبك، تاجك، هزاره، بلوچ وغيره) دي پشگتو د پشگتون حق دى اوس نو كه كوم كس خپل ولس كيگ د خپل حق غوشگتنيگ شعور رابيداروي او خلك ورته د تعصب رنكگ او نامه وركوي؛ نو دوى ته به د دوى انصاف وايو كه كينه او تعصب!؟

بابا په خپله ژبه له حده زيات مين وْ. هغه؛ خو په شگكاره نعريگ وهليگ:

پشگتو كؤمه، پشگتو وايمه زه تل
ده لالة زما پشگتو، نه لرم بل
سر او مال ميگ دواؤه حگار دي تر پشگتو
ژوند او مؤينه ميگ نثار دي تر پشگتو
پشگتانه كه د پشگتو په لاره حگي
دا نؤة او هانؤة كيگ دي خوندي
پشگتانه او پشگتونواله ديگ وي تل
له پخوا نه يو په لس او يو په سل

 

"پشگتو د پشگتنو لوى ناموس دى، پشگتو د پشگتنو د تگولنيگ روح دى، پشگتو د پشگتنو د روحونو او معنوياتو منحگة (مركز) ده يعنيگ د پشگتنو روحونه او معنويات په يو حگاى كيگ غونأ وي.

پشگتو د پشگتنو لالة ده، پشگتو د پشگتنو هاغه حق دى، چيگ يو حگاى ورسره زيإيدلى دى، پشگتو، خو پشگتو ده، پشگتو ده، پشگتو ده، پشگتو ده (پشگتونواله) ده.

د پشگتنو د سرلوؤوالى په پشگتو دى. پشگتو په پشگتنو دريگدل او سرومال تريگنه حگارول دي. پشگتانه په پشگتو نازيإي، پشگتانه په پشگتو سرلوينه كوي." (1)

"د محمد كگل خان مومند په وؤانديگ به، چيگ چا د بليگ ژبيگ تگكى راوؤو؛ نو ده به ورته وويل: پوه نه شوم، بيا، چيگ به ييگ خپله غلطي سمه كؤه؛ نو ده به ورته سمدستي وويگ، بس اوس پوه شوم." (2)

وزير صاحب سوچه سوچه د پشگتو تگكي استعمالول. كه بل كوم كس به په خبرو كيگ د بليگ ژبيگ تگكي وويل، ده به هغه تگكي په پشگتو كيگ ويل، تر هغيگ، چيگ سؤى به پوه شو.

خادم صيب وايي، چيگ يوه ورحگ ورخگخه په مجلس كيگ ما د مزار د اب هوا پوشگتنه وكؤه، چيگ مزار خگنكگه دى كگرم په وي؟ ده وويل، چيگ هو "تود" دى، په داسيگ طريقيگ سره ييگ دا حگواب ادا كؤو، چيگ ما پوه كؤي چيگ زه بايد د ژبيگ د اصلي لغاتو په حگاى پردي لغات استعمال نه كؤم. دا زما د ده سره وؤومبى وار معرفي او ليدل و، تر ديگ وروسته زه محتاط شوم.

هم د دغو خبرو تاييد او پخلى شگاغلى استاد بيگنوا هم كوي :

"مرحوم مومند د پشگتو ليكلو او پشگتو ويلو كلك طرفدار و او د كوم خگيز لپاره به ييگ، چيگ په پشگتو كيگ لغت بيا موند؛ نو د پردي لغت استعمال به ورته ادبي كفر   شگكاريگدو. كه به د ده په مخكيگ چا د پردة ژبيگ ادبي لغت استعمال كؤ. ده به ورته وويل : روكيه ! پوه نه شوم  خگنكگه؟ هغه سؤي به بيا هغه پردى لغت استعمالولو، ده به بيا ورته وويل پوه نه شوم  خگنكگه؟ تر خگو، چيگ به هغه سؤى خپليگ وينا ته پخپله ملتفت شو". (1)

د بچه سقاو په بغاوت چقولو كيگ د وزير صاحب كردار د سنكگ ميل (د ژرنديگ د پل) حيثيت لري. همدا وزير محمد كگل خان و، چيگ له نادر خان سره د هغه د بريو په ارمان قدم په قدم روان و. هر كله، چيگ نادر خان د حگاحگيو، مسعود و، احمد حگيو او وزيرو مرسته او ملاتؤ لاس ته را وؤ او له سقاوي لشگكرو سره د شاه محمود خان او شا ولي خا ن په مشرة كيگ د دارلامان او چلستون له ا ؤخه يو خونؤى او شلعه زن جنكگ شروع شو؛ نو هم په دغه وخت كيگ د پشگتون بابا وزير محمد كگل خان په دريگ سوه كسانو مشتمل لشگكر سره د باكگراميو، شهركة او قمرة له طرفه په سياه سنكگ ور داخل شو، سقاوي پوحگ د سختيگ ماتيگ سره مخ شو. دغسيگ وزير صاحب، شاه ولي خان او شاه محمود خان په كگأه په دارالحكومت بريدونه او حمليگ پيل كؤ او اّخر هم مقصد كيگ كامياب شول.

وزير صاحب هغه وؤومبى كس وْ، چيگ په اركگ ورننوتو د نادر خا ن او د هغه د ورونگو د وزير صاحب دا احسانونه په ستركگو كيگ غؤيگده او حگكه هر وخت دهْ ته لاس په نامه ولاؤ وو. رشگتيا خبره، خو دا ده، چيگ "فاتح كابل" محمد كگل خا ن و نه شاه ولي خان، حگكه، چيگ په اركگ وؤومبة جنأه د بابا پشگتنو پوحگونو رپوليگ وه. زما دا مطلب نه دى، چيگ كگنيگ شاه ولي خان ته د فاتح كابل اعزاز وليگ وركؤى شو خو حقيقت بيا هم حقيقت وي.

د اعليحضرت محمد نادر خان خگلور ورونگه وو، محمد هاشم خان، محمد عزيز خان، شاه محمود خان او شاه ولي خا ن، وزير صاحب ته ييگ خپل پنحگم ورور ويلى و(1)؛ حگكه، چيگ د نادر خان په تخت كشگيگنولو او د حبيب الله بچه سقاو په حكومت ؤنكگولو او چقولو كيگ د وزير صاحب كردار د نظر انداز كيگدو نه و، د نادر خان د كور ستر او پرده تريگ نه وه. پوره پوره اختيارات ييگ وركؤي وو، پاچا دا اعلان كؤى و، چيگ د وزير صاحب د حكم نه سرغؤول داسيگ ده لكه زما له  حكم نه چيگ خگوك سرغؤوي او د وزير صاحب حكم، چيگ منئ او عزت ييگ كوئ لكه، چيگ زما حكم منئ ا و عزت ميگ كوئ.

يوه ورحگ نادر خان وزير صاحب ته وويل، ما نه خگه وغواؤه! وزير صاحب ورته وويگ، زما سوال دروند دى، پاچا وويگ، خير دى كوشگشگ به وكؤم كه زما اوإيگ ييگ يوسي. ده ورته اوويگ زه درنه په افغانستان كيگ پشگتو غواؤم. نادر خان وويگ اختيار ميگ دركؤ د ديگ كار لپاره، چيگ خگومره پيسه لكگي د دولت په سر او ذمه ده. وزير صاحب سر شو د كابل د تگولو سركاري ادارو بورأونه ييگ پشگتو كؤه. دغسيگ ييگ په لارو كوخگو د پشگتو كتبيگ ولكگوليگ، شاعران او اديبان ييگ وروزل، مالي مرستيگ ييگ ورسره وكؤيگ. هغه ورحگپانگيگ، چيگ پشگتو په كيگ نه وه پشگتو ييگ په كيگ ورزياته كؤه خگه، خو ييگ بيخي (لكه د طلوع افغان) پشگتو كؤيگ.

"سبز وار"، شينأنأ شو، "چاردهي" خگلور كلي، "باريكاب" نرة اوبه، "بيش بلاك" شيگر كگؤ، "بونأه كره" شولكگره شوه او له تگولو نه چيگ لوى كار ييگ وكؤو هغه دا و، چيگ د حگينو كليو، بانأو شگاريو نومونه ييگ پشگتو كؤه. لكه كوتگه سنكگي ييگ په ميرويس ميدان بدل كؤ. ده بالا ييگ په هسكه ميگنه، سياه چوب ته ييگ د تور لركگي نامه وركؤه، چهل كگزي بانديگ ييگ خگلويگشگت كگزة نامه كيگشگوده. سرشاهي شاهيكوتگ شو، لاكگرجوى، خوارلشگتى او داسيگ نور يو شميگر نومونه او حگايونه د مومند بابا په هاندو هخگو رامينحگته شول.

پوهاند رشگتين وايي "كه د وزير صاحب محمد كگل خان وس رسيدلى، د تگول افغانستان د خلكو نومونه به ييگ هم پشگتو كؤي وو. (1) د وزير صاحب يو خادم و، شيگرمحمد ييگ نوم و، خلقو به ورته شيگر نامه اخسته، خو پشگتون بابا به ورته زمرى وايه (2)

له پيگؤيو پيگؤيو راپديگخوا پشگتو د افغانستان د اكثريت ژبه پاتيگ شويگده، دا بيگله خبره ده، چيگ عمر عمر له دا ژبه په لوى لاس د مكتب او دفتر نه لريگ ساتليگ شويگ ده. (دغه حال په لره پشگتونخوا كيگ هم دى، دلته تقريباً اته اويا فيصده پشگتانه اوسي، خو د دومره لوى قام ژبه نه تعليمي شوه او نه دفتري.) خصوصاً په كابل شگار كشگيگ، خو په سلو كيگ دوه فيصده خلكو هم پشگتو نه ويله او نه د دغه حگاى په اخبارونو او مجلو كيگ پشگتو خگه حيثيت او وجود و. همدا محمد كگل خان و، چيگ د پشگتو د خپرولو، خورولو او شته كولو لپاره ييگ يو زبردست تحريك وچلولو ا و بيا داسيگ هم يو وخت راغى، چيگ فارسي ژبو هم په پشگتو كيگ درخواستونه ليكل. په افغانستان كيگ پشگتو ليكل د هر چا مجبوري شوه، هغه مجليگ او اخبارونه، چيگ په كشگيگ د پشگتو نوم او نشگان هم نه و، تگوليگ په تگوليگ (تقريباً) پشگتو شويگ ، په ريأيو كشگيگ هم پشگو ورزياته كؤى شوه. دغسيگ د پشگتو د وديگ لپاره پشگتو تگولنه رامنحگته كؤى شوه. استاد رشگتين وويلي : مونإ يوه ورحگ وزير صاحب سر ناست وو. وزير صاحب وويل، په وؤومبي حگل ميگ چيگ حبيبي راوغوشگتو او ورته ميگ امر وكؤو، چيگ طلوع افغان سر له سبا نه په پشگتو كؤه (دا اخبار به مخكيگ په فارسي ژبه خپريگده) نو هغه وويل:

أيگره شگه ده، خو دا كار به وخت غواؤي او بله دا، چيگ زيات خلك په پشگتو هم نه پوهيگإي، ما ورته وويگ حبيبي زه، چيگ درته خگه وايم هغه وكؤه، كگنيگ په قندهار كيگ به رانه شپه تيگره نه كؤيگ او هم هغه و، چيگ طلوع افغان ورحگ په ورحگ پشگتو شو (1).

هغه وخت كله، چيگ وزير صاحب په قندهار كيگ كگورنر و، نو د پشگتو ليكوالان او د مختلفو قومونو مشران ييگ راغونأ كؤل او ورته ييگ شگكاره كؤه، چيگ بايد د پشگتو ژبيگ د وديگ ا و ترقة لپاره خگه وشي! د دغه تگولو مشرانو جواب دا و، چيگ قندهار د پشگتانه د ننكگ او ياد خاوره او د تگول افغانستان زؤه بللى شي، پكار ده، چيگ دلته د پشگتو د خپرولو له پاره په حكومتي مرسته او ملاتؤ يوه اداره قايمه كؤى شي او د هغيگ تر سيوري لانديگ په پشگتو خگيگؤنيگ او ليكنيگ پيل شي. هماغه و، چيگ پشگتون بابا په دريم نومبر كال 1932 كشگيگ د پشگتو ادبي انجمن په نامه د يويگ علمي ادبي اداريگ بنياد كشگيگود. (2)

د ديگ اداريگ مركز ييگ لرغونى قندهار وكگرحگولو او د پشگتنو په نورو سيمو كيگ ييگ د انجمن خگانكگيگ او غؤي منتخب كؤل. د دغه انجمن وؤومبى صدر ييگ محمد عثمان خان باركزى وتگاكلو او د وزير صاحب تر مشرة لانديگ ورته لانديني غرضونه مقصدونه جوؤ كؤى شول.

1- دا انجمن به يوه علمي، ادبي، اجتماعي، او تاريخي مجله خپروي.

2- د انجمن له خوا به كلي په كلي د پشگتو لغات راتگولولى شي.

3- انجمن به د پشگتو قلمي او چاپ شوي كتابونه راغونأوي.

4- انجمن به د پشگتو شگوونحگيو درسي كتابونه د پشگتنو ماشومانو لپاره د فارسة نه پشگتو كيگ ترجمه كوي او په پشگتو ژبه به نور كگتگور علمي، فني، تاريخي او داسيگ نور كتابونه خوا كه هغه د هريگ ژبيگ وي، ترجمه كوي او ليكي او بيا هم د دغه انجمن تر سيوري لانديگ پشگتو ژبيگ ته د مومند بابا سرپرستة كيگ يو شميگر قوي او بنيادي كگتگيگ ا و فايديگ ورسيگديگ. د "پشگتو" په نوم ييگ يوه علمي رساله په 7 د جنوري كال 1933ء كيگ شروع كؤه. (1) "د معلم پشگتو" په نامه ييگ په دوه تگوكو كيگ يو ضخيم كتاب د پشگتو د زده كؤيگ په غرض خور كؤو او د "پشگتو شگوونكى" غونديگ كتابونو ليكل د دغه انجمن خگه وؤه كارنامه نه ده.

پشگتو ادبي انجمن له 1932ء نه تر 1935ء كاله پوريگ په قندهار كيگ خپليگ هليگ حگليگ كوليگ، د دغه كال نه وروستو كابل ته راوؤى شو او په كابل كيگ خگه د پاسه دوه كاله فعاليت نه وروستو اپريل 1937 كيگ د پشگتو تگولنيگ (پشگتو اكيأمة) جوؤيگدو سره له منحگه لاؤ. (1)

پشگتو اكاأمي هم (قيام 13 اپريگل 1937ء) د مومند بابا او د يو خگو نورو پشگتون پاله مشرانو په هاندو هخگو رامنحگته شويگ وه. د رشگتين صاحب په وينا "حبيبي صاحب په قندهار كيگ و، چيگ وزير صاحب راوغوشگتو او د پشگتو تگولنيگ مشر ييگ وتگاكلو". د ديگ حقيقت نه اوس كوم انسان انكار كولى شي، چيگ قومونه په خپلو ژبو ژوندي وي او كومو قامونو، چيگ خپليگ ژبيگ سره جفا كؤيگ او هيگره كؤيگ ييگ ده ورك شوي، سپك شوي او محوه شوي دي.

لريگ به نه حگو، خو يو مثال به راوؤو، مغلو په تگوله ايشا او نيمه اروپا سوونه كاله حكومت كؤى، چيگ مغلي امپرتوري د تاريخ يو حگانكگؤى باب دى او د تمدن نمونيگ ييگ اوس د نؤة عجايباتو نه شميگرلى كيگإي. دا، چيگ خپله ژبه او روايات ييگ شاه ته كؤل اوس ييگ له قبرونو پرته نور هيگخگ نه شته.(2) د ژبو د زوال دا نخشگيگ او كرشگيگ وزير صاحب ليدليگ او لوستليگ ويگ، حگكه ييگ د خپليگ پشگتو د ننكگ توره ترملا كؤه.

په خپل پاك سپين تندي ييگ د حاسدانو تنكگ نظرو تورونه تهمتونه واخيستل او د پشگتو ژبيگ ترويج او انكشاف لپاره ييگ داسيگ هليگ حگليگ وكؤيگ (1)، چيگ پشگتانه بايد تر قيامته د ديگ دروند مشر مديون وي. پشگتانه ييگ تشويق كؤي، تنوير كؤي، حتى تهديد كؤي چيگ پشگتو وليكي، پشگتو ولولي او هم خپل پشگتني روايات هيگر نكؤي او دا بايد په دعوى سره ووايو، چيگ د پشگتو ژبيگ د ترويج او د پشگتنو د هوسا او بسيار ژوند او روشگانه مستقبل لپاره، چيگ چا ژوند وقف كؤى وْ هغه يوازيگ او يوازيگ محمد كگل بابا دى.

لويه جركگه د افغانستان هغه منتخبه اسمبلي وه، چيگ د وطن تگوليگ پيگشگيگ او ربؤيگ به ييگ حل كوليگ او د ملت د ترقة لاريگ چاريگ به ييگ تگوليگ په ديگ جركگه كشگيگ د پشگتون وزير د كار او كردار نه ستركگيگ نه شي پتگيگديگ. هو! هغه يو وطن دوست انسان و، د خپليگ خاوريگ او ژبيگ قام سره مينه ييگ په ختگه كيگ اخشگليگ وه. د ملت د بقا او سلامتيا لپاره ييگ زشگتيگ أيگريگ قربانة وركؤيگ ويگ. هغه د وطن د زلميو روزنه د پشگتني دود او پشگتني شان مطابق كوله.

وزير صاحب يو شعله ور مقرر هم و. د هغه تقرير به د ولس د سوچ مطابق و، هغه د خپل قام د زؤه د درزا نه هره لمحه حگان خبرولو په خپلو تقريرونو كيگ به ييگ هغه خگه ويل، چيگ د افغانستان ولس غوشگتل، كه هغه تقريرونه هم راتگول كؤى شي كوم، چيگ ييگ په لويه جركگه كيگ كؤي وو؛ نو دا به د بريگ خاوريگ د نوي نسل لپاره د رنگا د يو منار حيثيت ولري. تاسفاً، چيگ ما أيگر كوشگشگ نه پس هم د لوييگ جركگيگ په هكله هغه هومره معلومات پيدا نه كؤى شول لكه چيگ د ديگ كتاب، ديگ وخت او ديگ حالاتو غوشگتنه ده.

په 1955ء كال كيگ د اعليحضرت محمد ظاهر شاه په لاس د لوييگ جركگيگ تشكيل وشو او بيا ييگ د نائب صدر عهده محمد كگل خان مومند ته وسپارله او دا هم د وزير صاحب د نورو اعزازونو نه علاوه يو هم هاغه اعزاز دى، چيگ دروند وزير ييگ لا دروند او شگايسته كؤو. له ديگ علاوه وزير صاحب د "لمر" په عظيم نشگان هم د دولت وخت له خوا نمانحگلى شوى وْ.

د لوييگ جركگيگ يو محترم غؤى اغا جان چكنورى ليكي : په 1337 ش كال كيگ د افغانستان پايتخت (كابل) كيگ د وخت د تقاضو په بنا د لوييگ جركگيگ ضرورت پيگشگ شو، د وخت د پاچا اعليحضرت محمد ظاهر شاه له خوا لويه جركگه جوؤه شوه، په ديگ وخت كيگ د پاچا د تره زوى سردار محمد داوْد خان صدراعظم و، د ديگ لوييگ جركگيگ پرانسته د دستور له مخيگ پاچا وكؤه او د نورو جلسو د رياست لپاره محترم وزير محمد كگل خان نائب سالار وتگاكل شو، د لوييگ جركگيگ د ا جلاس اوله جلسه، چيگ د نائب رئيس له خوا پيل كيگإي د بهرنيو ممالكو سفيران د سامعينو په حيث په كيگ كگأون كولى شي او د نائب رئيس ا فتتاحيه وينا نه وروسته سفيران او نور هغه خلك، چيگ رسماً د لوييگ جركگيگ ركنيت نه لري د جلسيگ له تالار (هال) خگخه وحگي. په ديگ ترخگ كيگ، چيگ سفراء حاضر وو نائب رئيس (وزير صاحب) د خبرو په پيل كيگ د افغان ملت اسلامي، ملي او عنعنوي چارو ته د نيگتگه ليك (تاريخ) په اوإدو كيگ يو مفصل وضاحت وكؤو او وييگ ويل : "افغانستان مستقل مملكت او مسلمان ملت دى. افغانان صلح دوست، اعتدال پسند د حق او عدالت پلويان وو، دي او وي به، ديگ ضمن كيگ، چيگ د الجزاير مسلمانان، چيگ د اّزادة په جنكگ بوخت وو او د سخت امتحاني دور نه تيگريگدل هم ياد كؤل او ورسره ييگ د همدردة اظهار وكؤو، چيگ د فرانسيگ سفير هم موجود وو، چيگ طبعاً د حاضرينو توجه د نوموؤي سفير خوا ته واوؤيگدله او سفير هم له اوضاع نه متحس شو. (1)

وزير صاحب به هميگشه د لوييگ جركگيگ په غونأه كيگ د پشگتو ژبيگ د وديگ او په افغانستان كيگ د اكثريت قوم پشگتون په بده- توره ورحگ خبريگ كوليگ. په افغانستان كيگ عبدالمجيد نومي وزير معارف به هميگشه لپاره د پشگتو ژبيگ خصوصاً په تعليمي ادارو كيگ مخه نيوه او نه ييگ غوشگته، چيگ پشگتو ديگ په افغانستان كيگ د فارسي په مقابله كيگ يا له فارسي نه هم مخكيگ شي. دا سؤى د وزير صاحب أيگره وخت په نظر كيگ و، خو داسيگ مرحله نه برابريگده، چيگ كگونأه ييگ پريگ هم سوره شي او نورو ته ييگ هم شگكاره او مختورن كؤي او هم هاغه و، چيگ يوه ورحگ د لوييگ جركگيگ په يو اجلاس كيگ وزير صاحب پاخگيگده او عبدالمجيد ييگ أيگر بد بد ورتگلو. د اّغا جان چكنوري صاحب په وينا "بله ورحگ د جلسيگ په جريان كيگ، چيگ صدراعظم هم موجود و، نايب رئيس په وزير معارف عبدالمجيد خان په داسيگ حال كيگ، چيگ حاضر و سخت اعتراض وكؤ او په پريگكؤو الفاظو كيگ ييگ وويل، چيگ ستاسو په كا بينه كيگ دا شگه وزير نه دى، خگرنكگه، چيگ داوْد خان يو، خود خوا سؤى و او د وزير محمد كگل خان سره ييگ جوؤ نه وه، دا خبره په داوْد خان سخته تمامه شوه، په ظاهره ييگ خگه تاثر شگكاره نه كؤو خو كوشگشگ ييگ وكؤ، چيگ د لوييگ جركگيگ په اعضاوو كيگ خگوك پيدا كؤي، چيگ دنائب رئيس (وزير صاحب) د اعتراضونو ترديد وكؤي او د وزير معارف توصيف، خو داسيگ هيگخگوك پيدا نه شو، چيگ د نائب رئيس د اعتراض او وزير معارف صفت وكؤي. (1) او دا هم د وزير صاحب دروند شخصيت او خپل قام- خپليگ ژبيگ سره د زيات محبت او مخلصة يوه خگركگنده نخشگه وه، چيگ كه خگوك به هر خگومره د وزير صاحب مخالف و خو مخامخ به نه ورتلو، په تگوله لويه جركگه كيگ داوْد خان غونديگ سؤي، چيگ د لوى اواز خاوند وْ يو كس داسيگ بيا نه موند، چيگ د وزير صاحب د حق وينا حگواب ييگ كؤى وى.

وزير صاحب به هر چا سره په پشگتو كيگ خبريگ كوليگ، كه چا به ورته وويل، چيگ زه په پشگتو نه پوهيگإم، په فارسي كيگ راسره خبريگ وكؤه، ده به ورته وويل پشگتو زده كؤه. يوه ورحگ اعليحضرت محمد ظاهر شاه ورسره خبريگ كوليگ، هغه په فارسة كيگ ورسره خبريگ كوليگ. وزير صاحب به په پشگتو كيگ جواب وركؤو، پاچا ورته وويل، چيگ زه په پشگتو پوهيگإم، خو مجبوراً خبريگ پريگ نه شم كولى، وزير صاحب ورته وويگ: صاحبه! دغه حال زما هم دى، زه هم په فارسة پوهيگإم خو خبريگ وربانديگ نه شم كولى، پاچا، چيگ د وزير صاحب دا حيرانوونكى حگواب واوريگده؛ نو چپ شونأى پاتيگ شو.

وزير صاحب يوازيگ د تحرير نه، د تقرير هم ميگؤنى و، د ده په تقرير او خبرو كيگ دومره مزه وه، چيگ كه يو چا به أيگر ضروري كار و، چيگ ده به خپل تقرير يا خپله خبره مكمله كؤيگ نه وه، تر هغيگ به تريگ نه پاخگيگده.(1)

د وزير صاحب د كؤه وؤه او شخصيت په هكله سناتور چكنورى ليكي : د شلميگ پيگؤة د افغاني رجالو په زمره كيگ وزير صاحب محمد كگل خان مومند د يو روشگانه ستوري حيثت لرلو. موصوف د مسلك له مخيگ پوحگي جنرال و، د خداداد استعداد په لحاظ همه كگير او هردل عزيز شخصيت و، شگكليگ خگهريگ سره د علم او حلم خاوند و، فصيح، بليغ او خوش محبته انسان و، په خبرو كيگ ييگ دومره اثر و، چيگ په يو مجلس كيگ به ييگ كله د خپكگان او خوشحالة واقعات بيانول؛ نو د حاضرينو په اذهانو كيگ به د هغه واقعاتو كؤه وؤه أيگر شگه او په اّسانه تمثيليگدل. وزير صاحب به د خبرو پر وخت مطلب په أيگر شگه انداز افاده كاوه. د تقرير او بيان معيار ييگ دومره موثر و، چيگ د وينا په جريان كيگ به ييگ، چيگ په هره موضوع بحث كاوه، حاضرين به متوجه كيگده او تر اّخره به ييگ د دهْ خبريگ په دلچسپة اوريگديگ، د عمر تر اّخره ييگ د مخ شگكلا، په خبرو كيگ ييگ استدلال، منطق او قوت بيان له لاسه ورنكؤو.(1)

وزير صاحب دومره د تقرير ميگؤنى و خگومره، چيگ د تحرير زمرى و، هغوى به په يوه يوه موضوع په كگيگنتگو كگيگنتگو خبريگ كوليگ، سؤى به حيران شو، چيگ ده جوؤ هم په دغه موضوع مطالعه كؤيگ د ه، خو چيگ په بله موضوع به ييگ خبريگ پيل كؤيگ؛ نو د هغيگ نه به يو په دوه مواد ورسره دلته هم وو، د هغه د تقرير انداز پوخ، قوي او په دلايو اأانه و. هر چا سره به ييگ د هغه د فكر او سوچ مطابق خبريگ كوليگ، له يوه سفارت كار سره د سفارت كار په ژبه، پاچا سره د پاچا په ژبه او دوبي او جولا سره د دوى د فكر مطابق! خو كله كله به داسيگ هم وشوه، چيگ هغه به په يوه موضوع كيگ دومره أوب شو چيگ خپل حگان به تريگ ورك شو،د هغه د پوهيگ او علم سيندونه به په دومره جوش كيگ راغلل، چيگ د عوامو په جركگو مركو كيگ به ييگ د خاصو اشخاصو له فكر نه لوؤيگ خبريگ وكؤيگ، خو وروسته به، چيگ پوه شو يا به ورته چا اشارتاً وويل؛ نو ژبه به ييگ ساده كؤه.

يوه ورحگ د افغانستان د وزيراعظم شا محمود خان غازي په اهتمام د جلال اّباد په شاهي باغ كيگ يوه درنه عمومي جركگه جوؤه شويگ وه، د كابل د شور بازار حضرت نورالمشايخ په دغه موقعه موجود و. د صدراعظم له خوا رئيس تنظيمه عبدالاحد خان ملكيار د دغيگ عمومي جركگيگ مهمان دار و. كله چيگ وزير صاحب ودريگده او تقرير ييگ شروع كؤو او د افغانستان په تاريخي عنعنوي رواياتو د هغه وخت په حالاتو او د ديگ درنيگ خاوريگ په عظمت ييگ يو داسيگ خگپاند او هخگاند جامع او قوي تقرير وكؤو، چيگ تگول حاضرين ورته هك حيران شول، چيگ د دغه عمر خوؤلي بوأا په خبرو كيگ خگومره قوت، فصاحت او سلاست موجود دى، خو اّخر هم صدراعظم په يو مخصوص انداز كيگ د لاسو په اشارو وزير صاحب د حگان په لور متوجه كؤو او د اسان تقرير خواست ييگ ورته وكؤو، وزير صاحب مسكى شو او د خپلو خبرو طرز ييگ د اعتدال خوا ته راستون كؤو. (1)

وزير صاحب د علومو يو كگنج و، د موادو يوه  ذخيره وه، د علم يو سيند و، هغه په نؤيواله سطحه عموماً او په افغانستان او د دغه خاوريگ په تاريخ او عظمت خصوصاً ژوره مطالعه درلوده، هغه د نورو قومونو او بيا په تيگره تيگره د پشگتون د فطرت د أيگر نژديگ نه مشاهده لرله.

لكه، چيگ د وزير بابا د پيگژندكگلو په اّخر كيگ ويلي شوي دي، خان بابا، چيگ كله وفات شو، نو د ده په جنازه كيگ دومره خلكو كگدون كؤى و، چيگ بيخي تگول سرونه سرونه شگكاريگده، وزيران، سنيتگران، اديبان، شاعران غرض دا، چيگ د هريگ طبقيگ سره تعلق لرونكي راغلي وو. سردار محمد داود خان او سردار محمد نعيم خان هم تر اّخره په قبر ولاؤ و، خو، چيگ كله بيا د بابا دريگيمه كيگده  او دعا اخيستل كيگده؛ نو بيا، خو د افغانستان داسيگ منطقه او سيمه نه وه، چيگ أليگ أليگ خلق تريگ نه وو راچليگدلي، د جنازيگ په لسو هومره خلكو د بابا فاتحه كيگ برخه واخيسته. د بابا فاتحه د كابل د نوي شگار د حاجي يعقوب په جومات كيگ د ميراجان سيال په مشرة كيگ ا خيستيگ كيگده، اعليحضرت محمد ظاهر شاه سم له سحره راغلى و، پاچا به د خپليگ ناوزكگارتيا په وجه فاتحو ته أيگر لإ تلو، خو د خان بابا په فاتحه كيگ تقريباً شل منتگه ناست و، بيا ييگ په خان با با يو مفصل تقرير وكؤو. ده وويل: "محمد كگل خان زما تره و، ما ته له هر چا نه كگران و، پكار، خو دا وه، چيگ د ده فاتحه ما اخيستيگ وى، خو تاسو زما نه مخكيگ شوئ، بابا أيگر لوى ا نسان و، خداى زده كه روانه پيگؤة پشگتنو كيگ داسيگ عظيم او عملي انسان پيدا كؤي." (1)

 

خاطريگ

 

هسيگ، خو د وزير صاحب تگول ژوند د افغانانو او خصوصاً د پشگتنو زلميانو دپاره د دوى د راتلوونكي يو روشگانه خگراغ دى.

د هغه د ننكگ پوهيگ او بصيرت كيسيگ د هغه د پشگتو او پشگتونواليگ تگپيگ د هغه د علم، هنر، حگوانمردة، جرات، ميگلمه دوستة، مخلصة، د وطن دوستة انكگازيگ نن هم مشهوريگ دي، نن هم د پشگتنو هاغه مشران هغه كيسيگ أيگر په خوند خوند كوي چا، چيگ وزير صاحب سره ناسته پاسته، راشه درشه كؤيگ ده. ما غوشگتل، چيگ دا كيسيگ دا خاطريگ تر وسه وسه كيگدى شي محفوظيگ كؤم، داسيگ نه، چيگ هغه مشران زمونإ د نظرونو نه د مركگ سپيگره لاسونه هم وشكوي كومو، چيگ وزير بابا نزديگ نه ازمائيلى او اوريگدلى دى. ما له خپله اؤخه پوره پوره هاند او هخگه كؤيگ ده، چيگ كومه كيسه كومه خاطره راته چا كؤيگ ده، د هغيگ د نورو نورو مشرانو نه پوشگتنه هم وكؤم، خو انسان تر وسه پؤ دى، كيگدى شي چيگ حگينيگ خبريگ، حگينيگ كيسيگ بيا هم ما نه داسيگ تياره پاتيگ شويگ وي، چيگ خپل اصلي شكلونه ييگ بدل كؤي وي.

 

زؤه پشگتو

 

د پشگتو معروف فنكار، افسانه نكگار او شاعر (ارواشگاد) منان ملكگري ويلي چيگ زه په وؤومبي حگل له خگو نورو ملكگرو سره د خاوريگ عبدالعزيز سره (خاوريگ صاحب هغه سؤى و، چيگ د وزير صاحب خاص په اعتمادي مريدانو كيگ شميگرل كيگإي، مرحوم سره د وزير صاحب د ژوند أيگريگ نايابه پانگيگ، د زؤه په كتاب كيگ خوندي ويگ، دى وايي، چيگ د يو خگو نه علاوه خاوريگ عبدالعزيز او صديق الله رشگتين صاحب  داسيگ كسان و، چيگ وزير صاحب به ورته د زؤه خبريگ كوليگ او تقريباً په هره موقع به ورسره موجود وو، افسوس چيگ د مركگ بيگ رحمه لاسونو، خاوريگ صاحب زمونإ نه أيگر ژر وشوكولو) د هغوى ميگلمه حگاى ته لاؤو، دا زما د هلكوانة شپيگ ويگ، د يويگ شيگبيگ خبرو اترو نه پس د وزير صاحب په ما نظر پريگوتو ما انكگريزي ويگشگتان جوؤ كؤي وو، تگوپة ميگ هم نه وه په سر، ما ته وزير صاحب وويگ "زلميه ته د اصل نه نايي ييگ، دوبي ييگ كه پشگتون؟" ما وويل: صاحبه! زه شكر الحمدلله سوچه پشگتون يم. ويل ييگ "خگنكگه پشگتون ييگ، دا پشگتانه داسيگ وي. لكه ته، چيگ ييگ، ته د پشگتنو په كومه سيمه كيگ ژوند كويگ. لكه، چيگ تا د پشگتنو لباس او نور كؤه وؤه نه دي ليدلي" يوه شيگبه خاموشي شوه، وزير صاحب هم چپ و، زه هم سخت ويريگ اخستلى وم. بيا ييگ ما ته وويگ ته تگوپة وليگ نه په سرويگ؟ زما خوليگ له هم دا راغله چيگ : پيسيگ له كومه كؤم، چيگ تگوپة پريگ حگانته واخلم، ته راته يوه تگوپة واخله. زه به ييگ په سروم او ديگ خبريگ سره وزير صاحب يويگ شنيگ خندا ونيو، أيگر ييگ وخندل ان، چيگ په ستركگو كيگ ييگ اوشگكيگ راغليگ، بيا ييگ راته د خپليگ المارة چابيانيگ راكؤيگ، ويل ييگ دا واخله، په دغه المارة كيگ دريگ تگوپة پرتيگ دي، چيگ كومه ديگ خوشگه شوه هغه په سر كؤه؛ خو، چيگ بيا ديگ بيگ تگوپة ونه وينم، ما هم په كيگ هأو ست ونه غوشگتو سمدستي ورپاخگيگدم او يوه شگايسته سره قره قولة تگوپة ميگ په سر كؤه، وزير صاحب وخندل ويل ييگ شگه هوشگيار ييگ كگوره كنه، چيگ كومه شگه او نويگ تگوپة وه، هم هغه ديگ واخيسته، ما تگوپة كور ته راوؤه، مور ميگ راته وويگ، تگوپة ديگ له كومه كؤه، ما ورته وويگ وزير بابا راكؤه، مور ميگ وويل ته حگانله بله تگوپة واخله، دا تگوپة راله راكؤه، دا د وزير صاحب نخشگه ده، سمبال به ييگ كيگإدم.

دغه تگوپة ما سره تر دغه اّخره وختونو پوريگ پرته وه، خو د افغانستان په ديگ وروستة كگأوأة كيگ رانه بيگ دركه شوه، چيگ اوس ورپسيگ سخت خپه يم.

ملكگرى منان ويلي، چيگ زه يو حگل بياخگو ورحگيگ پس د وزير صاحب ليدو له لاؤم، تگوپة ميگ هم په سر كؤيگ وه، كومه، چيگ ما په بازار كيگ اخيستيگ وه، چيگ وزير صاحب وليدم، ويگ خندل ويل ييگ دا، خو هغه تگوپة نه ده، كومه، چيگ ما دركؤيگ وه، ما ويل صاحبه هغه ميگ مور واخيسته ويل ييگ، چيگ دا د وزير صاحب تبرك دى. سمبال ييگ إدم، وزير صاحب أيگر خوشحاله شو، ويل ييگ دا هغه اصيله زؤه پشگتو ده، افسوس، چيگ مونإ د خپلو تيگرو مشرانو هغه نخشگيگ نشگانيگ حگان سره نه دي ساتلي، تگوليگ زمونإ د بيگ غورة او بيگ فكرة په وجه له منحگه تللي دي.

 

اسلام او قوميت

د بريگ خاوريگ خوإ او شگايسته شاعر مخوريز شخصيت عبدالله غمخور وايي، چيگ يوه ورحگ د وطن په ورحگپانگو او هم په ريأيو كيگ د كوم چا له خوا يوه مقاله خپره شوه، چيگ "په اسلام كيگ قوميت نه حگاييإي". دغه وخت د ريأيو رئيس بيگنوا صاحب و، زه په ريأيو كيگ د پشگتونستان د پروكگرام وا كمن وم، وزير صاحب په سبا أيگر په قهر او غصه راأيو ته راغى، تگول ستگاف ييگ راغونأ كؤو او يو جامع او اثر انكگيز تقرير ييگ وكؤو. ده وويل، چيگ قوميت هيگخگكله د اسلام له دايريگ نه نه شي بهر كيگدى، اسلام په قوميت او قوم پرستة بد نه وايي. رسول الله(e) پخپله په ديگ وياؤي، چيگ زه عرب او په عربو كيگ د قريشو غونديگ مخوريز قوم نه يم. تاسو له پكار دي، چيگ د پشگتون قوم پرستة پرچار وكؤئ. وروستو بيا الفت صاحب د اسلام او قوميت په حق كيگ د وزير صاحب په وينا يوه په زؤه پوريگ مقاله وليكله، چيگ د ريأيو نه نشر شوه. د حمزه صاحب خيال هم وزير صاحب دغيگ خبريگ ته راكگرحگولى و، چيگ بيا ييگ د "اسلام او قوميت" په نامه يوه درنه مقاله
وليكله. (1)

بخشگنه

پشگتنو وزير بابا په خپل ژوند د يوه أيگر درانه او معزز مشر په توكگه منلى و. د پشگتون بچي بچي به د هغه دومره احترام كولو، خگومره ييگ، چيگ د خپلو مشرانو كولو او دا مينه، دا احترام د وزير صاحب د رعب او دبدبيگ ياد سركاري عهديگ په وجه نه وو، بلكيگ پشگتو سره د هغه د محبت او خلوص په بدل كيگ و، پشگتانه مشران كشران به د هغه هريگ خبريگ سره متفق كيگده ا و هر حكم ته به ييگ لاس په نامه ولاؤ وو؛ حگكه دوى پوهيگده، چيگ د وزير بابا هره پريگكؤه د پشگتو د يوه روشگانه راتلوونكيگ په حق كيگ وه. كله، چيگ بچه سقاوْ حبيب الله خان د امان الله خان غازي نه حكومت ونيو؛ نو په پشگتنو ييگ د ظلمونو يو قيامت راوستو، أيگريگ خوينديگ ييگ سرتوريگ او مينديگ ييگ بوريگ كؤيگ. د أيگرو ستركگو نه ييگ  اوشگكيگ وخگخگوليگ، أيگر نازولي نازولي زلمي ييگ، په زندانونو كيگ واچول؛ خو، چيگ كله نادر خان د وزير بابا او نورو پشگتنو په مرسته- ملاتؤ په كابل ورننوتو؛ نو پكتياوالو پشگتنو حگدرانگو، حگاحگيو، احمدزيو او منكگلو په يوه درنه غونأه كيگ دا پريگكؤه وكؤه، چيگ خپل خپل بدلونه د كابل د چندول د علاقيگ شيعه كگانو او حگينو تنكگ نظرو فارسي ژبو نه واخلي له دغيگ واقعيگ نه، چيگ نادر خان خبر شو، ورسره لوى غم پيدا شو او د دغيگ خونؤة پيگشگيگ د مخنيوي لپاره ييگ هغه لاره خپله كؤه چرته، چيگ ييگ د مقصد مارغه رانيولى شو؛ خو، چيگ په هيگخگ ونه شوه؛ نو وزير صاحب ته ييگ د دغه پيگشگيگ د هوارة لپاره خواست وكؤو، وزير صاحب د تگولو قومونو مشران راتگول كؤل ا و ورته ييگ دغه په زؤه پوريگ وينا وكؤه :

"پشگتنو سره، چيگ چا أيگر زياتى كؤى و، هغه يو كس و، چيگ له منحگه لا ؤو، په هر قوم كيگ شگه او خراب خلك وي، دا خلق د ديگ ملت شتمني ده، د ديگ وطن پشگيگ لاسونه دي، له دوى سره كگأ او د مينيگ ژوند زمونإ او د دوى دواؤو لپاره له كگتگيگ خالي نه دى" دا د هاغه عظيم انسان د هاغو خلكو په حقله خبريگ دي خگوك، چيگ نن وزير صاحب د يوه تعصب ناك او كينه ور پشگتون په نوم يادوي. خگومره د افسوس خبره ده، چيگ د دوي (شيعه كگانو او فارسي ژبو) پلرونو نيكونو او كورونو ته چا تحفظ وركؤى و، دوى نن هم د هاغه انسان شهرت، عزت او شخصيت ته د نقصان رسولو ناكامه او بيگ فايديگ كوششونه كوي.

"د پشگتو تور"

 د اپريگل د مياشتيگ په خگوارلسمه نيگتگه 1998ء استاد عبدالله بختانى خدمتكگار زمونإ حگاى ته راغلى و، ما تريگنه د خان بابا أيگره خوإه خاطره وليكله. د دغه خاطريگ نه داسيگ بريشگي، چيگ خان بابا محمد كگل خان تگول عمر د پشگتو د محبت په تور، پردو كم او خپلو زيات په كانگو ويشتى دى. بختاني صاحب وايي : په 1338 هگ.ش كيگ زه د "ننكگرهار" ورحگپانگيگ مدير وم، سحر چيگ خپل دفتر ته لاؤم؛ نو د پشگتو تكؤه ولسي شاعر سيد محمد طاهر بينا زما نه مخكيگ زما په كمره كيگ ناست و، د ورتلو سره سم ييگ راته وويل بختانى صاحب، بيگكگاه ديگ د پيگشگور ريأيو نه په عبدالرحمان بابا جوؤه شويگ مشاعره واوريگده؟ زما د نه په حگواب كيگ ييگ وويل: خگومره د افسوس خبره ده، چيگ د پيگشگور ريأيو هر كال په رحمان بابا مشاعره كوي او د كابل بيگ پشگتو بيگ پته پشگتانه، چيگ د پشگتو په سر ييگ خوري اوده پراته دي.

ما ويگ بينا صاحب كابل او پيگشگور خگه كويگ. زه او ته هم حگانته پشگتانه وايو، راحگه، چيگ هم دا نن مازديكگر مونإ مشاعره جوؤه كؤو، بينا صاحب ما ته په حيرت وكتل، وى نن خگنكگه كيدى شي، ما ويگ وليگ نه شي كيگدى، ما سره فون دى، زه خلكو ته په تگيلفون بانديگ بلنيگ وركوم، چا سره، چيگ فون نه وي ته او عبدالكريم محب هغوى پسيگ لار شئ ا و لاس په لاس ورته ووايئ. تگولو په ديگ خبرو اّمنه وكؤه، هغوي لاؤ او ما په تگيلفون كگوتيگ كيگشگوويگ. كله يوه ته وينا، كله بل ته بلنه. د ميراجان سيال نمبر ميگ هم ملاو كؤو. ما ويگ سيال صاحب نن مازديكگر په خگلورو بجو به ضرور راحگيگ. په رحمان با با مو مشاعره جوؤه كؤيگ ده، سيال صاحب ويگ زه نه شم درتلى، ما سره يو أيگر خاص ميگلمه دى، هغه به نن مازديكگر كابل ته حگي، زه به هغه رخصتوم. ما ويگ سؤيه خگه چل وكؤه، ويگ دا داسيگ ميگلمه دى، چيگ چل ورسره نه كيگإي، دا ميگلمه په ما او تا دواؤو أيگر زورور دى، ما ويگ دا ميگلمه خگوك دى، ويگ دا د پشگتو بابا وزير محمد كگل خان دى، ما، چيگ د سيال صاحب د خوليگ نه د خان بابا نامه واوريگده په تگول وجود ميگ ويگشگتان نيغ نيغ ودريگدل. خوله ميگ بيخي وچه شوه. د يويگ شيبيگ خاموشة نه پس ميگ ورته وويل، چيگ سيال صاحب بابا ته هم په ديگ مشاعره كيگ د كگأون لپاره خواست وكؤه. سيال صاحب ويگ دا، خو به كگرانه شي؛ حگكه، چيگ هغه نن كابل ته روان دى، ما ويگ د رحمان بابا او د پشگتو په خاطر ورته ووايه. ويگ زه ورله غوإة (ريسيور) وركوم، ته ورته پخپله ووايه. سيال صاحب بابا ته فون وركؤو. ما ورسره اول خپل حگان متعارف كؤو او بيا ميگ ورته مشاعره كيگ د كگأون بلنه وركؤه. هغه ويگ عبدالله خانه! (وزير صاحب به چا ته تخلص نه اخستو، هر خگوك به ييگ په خپل نامه باله) كه خگه هم، چيگ په كابل كيگ ميگ حگينيگ ضروري كارونه دي، خو ستا د پشگتو غونأه ضرور ده، ستا لپاره نن پاتيگ كيگإم او همديگ سره ييگ غوإةگ كيگشگوده. ما په خپلو خلكو هله كؤه، چيگ شابه كؤئ انتظامات أيگر شگه وكؤئ، أيگر لوى سؤى راروان دى. تقريباً دوه ساعته وروسته خان بابا راغى او نيگغ زما دفتر ته راننوتو. ما ورته هركلى وويلو، هغوى كيگناستل. د مشاعريگ په پيليگدو كيگ لا وخت و. ما هم د مشاعريگ د انتظاماتو جاج واخيستو. زما يو ملازم (چپؤاسي) به راغى په فارسي كيگ به ييگ راته وويل: دا كرسة كوم حگاى كيگ كيگإدم، بل به راغى "دا چل خگنكگه كؤم" ما به ورسره هم په فارسة كيگ سوال حگواب وكؤو. خان بابا چپ شونأيگ ناست و، هيگخگ ييگ نه ويل. كله، چيگ مشاعره شروع شوه؛ نو ما د مشاعريگ د اهتمامي خبرو لپاره خان بابا ته خواست وكؤو، د بريگ خوا بابا پاخگيگدو او د لريگ خاوريگ په صوفي بابا ييگ يو جامع، قوي او مانا خيز تقرير وكؤو، چيگ مونإ په ر حمان بابا له ديگ نه مخكيگ داسيگ نويگ أيريگ كميگ خبريگ اوريگدليگ ويگ، هغه د رحمان بابا د شعر له مخيگ د رحمان با با د ژوند او فن پتگ رازونه او رنكگونه بربنأ كؤه، وروستو ييگ د پشگتو په توره بده ورحگ خبريگ وكؤيگ. ده وويل "د افغانستان د نيميگ نه زياته اّبادي په پشگتنو مشتمله ده. د ديگ خاوريگ په اّبادة، اّزادة او خپلواكة كيگ د پشگتنو وينيگ او خوليگ له هر چا نه زياتيگ او مخكيگ توييگ شوي دي، خو وليگ عجيبه خبره دا ده، چيگ پشگتو په رسمي او سركاري توكگه منليگ شويگ هم ده بيا هم په لوى لاس وروستو پاتيگ ساتلى شي او د ديگ زيات قصور د افغان سركار نه مونإ يو. كه مونإ كيگ چرته يو پشگتون لوييگ خگوكة او افسرة ته ورسي، خيگتگه ييگ مؤه شي؛ نو فارسي شروع كؤي، په خپل دفتر كيگ خپل نوكر سره هم فارسي وايي. زه دوى ته وايم، چيگ تاسو خپل نوكر ته ووايئ، چيگ پشگتو زده كؤه كنه، چيگ ما په فارسة مجبورويگ. همداسيگ زمونإ پخواني پشگتانه مشران هم وو، چيگ وو، خو پشگتانه، خو درباري سركاري او ان، چيگ د كور د حجريگ ژبه ييگ هم فارسي وه. نتيجه دا ده ستاسو په مخكيگ ده، پشگتو د نورو معاصرو ژبو نه أيگره وروسته پاتيگ ده. "بختانى صاحب وايي چيگ د وزير صاحب دغه اشاريگ ما ته ويگ؛ حگكه، چيگ ما په خپل دفتر كيگ خپل چپؤاسي سره فارسي ويله، د وزير صاحب د تقرير نه پس زه پاخگيگدم او د أك محفل مخكيگ ميگ د خپليگ  غلطة اعتراف وكؤو او هم ميگ د بابا نه معافي وغوشگته. د مشاعريگ د ختميگدو نه پس ميگ په خپل لاس ليكلى راپورتگ د كابل ريأيو ته وليكه، چيگ د بابا د پشگتو خبريگ ميگ په كيگ په روشگانه تگكو كيگ وليكليگ. د شپيگ په خبرونو كيگ هو به هو هماغه خگه نشر شول، چيگ ما ليكلي وو. سحر وختي له غإمزي نه غإ راغى. ما، چيگ غوإة پورته كؤه، نو راته وويلى شو چيگ كابل سره خبريگ وكؤه، د كابل نه سليمي خبريگ كوليگ، ارسلان سليمي په دغه وخت كيگ د قبايلو معاون او هم د ثقافت د محكميگ سكرتر و، سليمي أيگر په غصه كيگ و. ويگ بختانيه، دا خگه ديگ كؤي دي، ما ويگ صاحبه خگه ميگ كؤي دي، ويگ تا، چيگ په رحمان بابا مشاعره كوله چا نه ديگ تپوس كؤى و؟ شگه بيا ديگ، چيگ مشاعره كوله او أيگر شوق ديگ كيده نو وزير صاحب ديگ په كيگ وليگ راغوشگتو؟ ما ويگ صاحبه دا دواؤه غلطة رانه شوي دي، ويگ ييگ د ديگ نه لويه غلطي چيگ ديگ كؤيگ ده او هيگخگ د معاف كيگدو نه ده هغه دا ده، چيگ وزير صاحب كوم تقرير كؤى و، هغه ديگ رايأيو ته راليگإلى و، چيگ د نشر كيگدو سره سم ييگ په تگول كابل زلزله راوستيگ ده. كيگدى شي، چيگ د وزير صاحب خبريگ به سميگ ويگ، خو دلته په كابل كيگ تريگنه خلك نور نور مطلبونه اخلي. لإ په ديگ خپله كرسة او خپلو بچو ورحميگإه! دا دى د بره خلك درته سخت په غصه دي. ما ويگ اوس ما ته خگه حكم دى، په ديگ غإمزي درته دا چوكة پريگإدم كه باقاعده امر راليگإيگ. هغه ويگ ته صبر وكؤه نور أيگر زؤونه درته پؤسيگدلي دي. كه زما په وس وي، زه خو به ديگ پريگإدم، خو چيگ د بره نه خير شي، په ديگ كيگ خگو ورحگيگ تيگريگ شويگ. هيگخگ ونه شوه. ما هم هغسيگ خپل كار كولو. كله، چيگ خان بابا كابل ته ورسيگدو او هغه د ديگ هر خگه نه خبر كؤى شو؛ نو هغه به ضرور خگه چل كؤى وي.

 د پشگتو خبره

 وزير بابا په امام صاحب كيگ يو مشوانگي پشگتون ته د كركرونديگ لپاره خگه حگمكه او يو كور وركؤى و. خان بابا، چيگ په شمالي علاقو كيگ خگومره پشگتانه اّباد كؤي وو (دا شميگره له زركگونو هم اوؤي) د هغوي او د دوي تر منحگ صرف يو شرط و او هغه دا، چيگ تاسو به په خپلو كيگ پشگتو وايئ، اّن، چيگ فارسي ژبو سره به هم پشگتو كيگ خبريگ كوئ، خوا كه هغه پريگ پوهيگإي او كنه.

يوه ورحگ ذكر شوي مشوانگي پشگتون (چيگ نوم ييگ محمد علي يا احمد علي و) خان بابا ته أوأة وكؤه. خان بابا لاؤ، دغه سؤي په أيگره صفا، ساده او سوچه پشگتو كيگ ورسره خبريگ كوليگ؛ خو، چيگ كله د دغه ماشوم زوى راغى نو ده ورته په فارسة كيگ وويل " برو بچيم چاى بيار". يعنيگ حگه زويه چاى راوؤه. وزير صاحب، چيگ دا حالات وليدل نيغ پورته شو، سؤى حيران شو ويگ حضرت خير خوبه وي. وزير بابا ورته اوويگ اوس دلته پاتيگ كيگده نور ما ته مناسب نه شگكاري. تاسو ما دلته حگكه اّباد كؤي وئ، چيگ تاسو نورو ته پشگتو وشگايئ، د ديگ لپاره نه، چيگ تاسو خپله پشگتوهم هيگره كؤئ(1).

ميگؤانه

ابراهيم لقي لگه امو ها خوا په شوروي اتحاد كيگ يو مشهور داؤه مار و (چيگ شوروي ورته خپل هيرو وايه) دى به لگه شپإ شلو سورو سره لگه امو سينده افغانستان ته را اوشگت او د شمال غونأ غونأ كلي او بازارونه به ييگ چور كول. دا واقعه تقريباً هر شل پنحگه ويشت ورحگيگ وروستهپيگشگيده، ماشومان به ييگ تشگتول او دپيگغلو عصمتونه به ييگ لوتگل. كله، چيگ دا اّزاويگ لور په لور خوريگ شويگ او د كابل د اركگ مانگة يي گهم ولؤزوله؛ نو د وخت حكومت هم په فكر كولو او د يو داسيگ كس په ورليگإلو مجبور شو، چيگ متجاوزينو ته د مستقبل لپاره هم سبق وركؤي.

د ابراهيم لقي د نيولو لپاره په كابل كيگ همدا يو كس و او هغه و زمونإ دغيرتونو، ننكگونو او له پشگتو أك پشگتون بابا، وزير محمد كگل خان.

وزير صاحب د تگولو نه اكگاهو دا هوشگيارتيا وكؤه، چيگ د اّمو سيند په غاؤه ييگ د پشگتنو نوميالة قبيليگ او قومونه لكه: ساپي، مشوانگي، كاكؤ، غلجي او نور اّباد كؤل: دوى ته ييگ د كركرونديگ لپاره حگمكيگ، نقديگ پيسيگ او د اوسيگدو لپاره كورونه وركؤل اوبيا ييگ د شپإ ويشتو پشگتنو تكؤه سر تيگرو حگوانانو يوه أله جوؤه كؤه، اّسونه او تگوپكيگ ييگ وركؤيگ او ورته ييگ د خپليگ خاوريگ او خپل عصمت د ساتلو پيگغور وركؤو. د لقي ابراهيم د نيگولو لپاره ييگ دغه أله په ملا وتگپوله. ديگ هر خگه د وزير صاحب په نظر كيگ دوه كگتگيگ درلوديگ، يو خو ييگ د شمال په بلخ، خان اّباد، امام صاحب وغيره كيگ پشگتانه اّباد كؤه، د خگه په ذريعه به، چيگ نه صرف د دوى اقتصادي ژوند شگه شي، بلكيگ، پشگتو به هم شته او خوره شي او بل بيگ له پشگتنو د لقي ابراهيم نيول ورته كگران شگكاريگدل، دا كار بيگ له پشگتنو نه بل چا نه شو كولى، د سورو پشگتنو دا مختصره أله به لكه د زمرو د لقي د نيگولو په تكل شپه ورحگ هره خوا كگرحگيگده او اّخر دا، چيگ دغه لوى او تور شوكمار ييگ ونيولو، وزير صاحب ته ييگ ور وؤانديگ كؤو او هغه (ده مزنكگ) ته وليگإلو، چيگ وروسته بيا مركزي حكومت په عام منظر كيگ وسيحگلو، دا د وزير صاحب يوه داسيگ كارنامه وه، چيگ د تگول قام زؤونه ييگ پريگ وكگتگل او هم پاچا ته هسك ستركگى شه (2).

ميگلمستيا

 هغه وخت، چيگ وزير صاحب د افغانستان د كورنيو چارو وزير و، د شوروي اتحاد په بلنه هغه هيگواد ته لاؤ. دى، چيگ په كوم هوتگل كيگ ميگلمه و، په هغيگ كيگ د دنيا هر نعمت موجود و، وزير صاحب د دهوتگل منيگجر ته وويل، چيگ سبا ما حگينو خلكو ته أوأة كؤيگ ده، ته د هوتگل په چمن كيگ (500) تنو ته د أوأة انتظام وكؤه، د ديگ پيسيگ به زه وركوم. به سبا أوأة تياره شوه، وزير صاحب حكم وكؤو، چيگ په ديگ لاره خگوك تيگريگإي را نيسئ ييگ او أوأة پريگ خورئ. أليگ أليگ خلك به راتله، وزير صاحب په درنو پشگتنو جامو كيگ ورته د هركلي لپاره ولاؤو، خلكو به أوأى خوؤه او بيگ پيسو به تله. ده سره تللي وفد كيگ خلك هم حيران وو، چيگ دا په وزير صاحب خگه وشول، خلك د لاريگ لگه سره را نيسي او په زوره ورته د أوأة ستونه كوي، چيگ دا هله كگوله ختمگه شوه؛ نو حگينيگ اخباري رپوتگرانو او هم د وزير صاحب د وفد كسانو تريگ پوشگتنه وكؤه، چيگ: بابا هر خگه وشو او ختم شو خو مونإ پريگ هيگخگ پوه نه شوو، وزير صاحب وويل روس أيگره لويه ترقي كؤيگده، په تكنالوژة كيگ په صحافت كيگ، په تعليم كيگ، مونإ د دوى دا هر خگه وليگدل، بايد، چيگ دوى هم زمونإ خگه ليدلى وى. ما دوى ته خپل دستر خوان شگودو، چيگ كه مونإ هومره ترقي نه ده كؤيگ، خو بيا هم مونإ سره يو داسيگ خگيز شته، چيگ تاسو تريگ محرومه يئ (1).

د پشگتو مينه

ارواشگاد محمد دين ژواك د پشگتو ادب يو حگلنده بلنده خگيگره او نامه ده، د پشگتولپاره د ديگ مشر ليكوال خدمتونه كارونه او زيارونه د زياتيگ ستاينيگ او يادونيگ وؤ دي (2). د ژواك صاحب خپله يوه أيگره شگايسته او خوإه خاطره د "محمد كگل خان مومند اندو ژوند ته يوه كتنه" نومي ليكنه كيگ راغليگ ده؛ د ژواك صاحب وزير صاحب سره وروستة ليدنه وه، له ديگ خاطريگ نه داسيگ بريگشگي، چيگ مومند بابا د مركگ په بستره هم د پشگتو غم خوؤو او د پشگتو لگه راتلوونكى نه بيگ پروا نه و.

"كله، چيگ محمد كگل خان بابا جرمنيانو په سروبي كيگ له روغتون نه رخصت كؤ؛ نو دى ننكگرهار ته راغى او په ننكگرهار كيگ د حبيب خان په حگاى كيگ ديگره شو. زه د ده په پشگتونواليگ أيگر مين وم؛ حگكه چيگ لومؤى حگل ما په قندهار كيگ عريضه ليكله؛ نو عريضه ليكونكي په پشگتو وليكه، زما پشگتو نه وه زده، ورته ميگ وويل، چيگ عريضه وليكه، دغه عريضه ده، په پشگتو ده، وزير بابا امر كؤى دى. هيگخگ يو خگيز به بيگ له پشگتو په بله ژبه نه شي ليكلي كيگدى".

له پشگتونولة سره د غرمنى زه ديگ ته مجبوره كؤم، چيگ له كابل خگخه د "لته بند" په لاره بانديگ "نرنكگ" ته راشم، د بهسودو پل نه و په جاله كيگ راغلم، وزير بابا، چيگ زه وليدم، وييگ ويل "زه د ديگ سؤي په تندي كيگ دا ليكنه وينم، چيگ دى به د پشگتو أيگر خدمت وكؤي"؛ نو زه ييگ په غيگإ كيگ ونيولم او ويگ ويل "سردار كيگإه مه د پشگتو خدمتكگار شه او دا خبره ميگ هيگره نكؤيگ، فولكلور را اخله تگول كارونه به ديگ په فولكلور وي". ما ورته وويل، چيگ بابا زه ستا دا قول او وعده سر ته رسوم. ده وويل، حبيبي، خادم، جرار دا ميگ پشگتانه كؤل او د پشگتو د خدمت د پاره ميگ وكگمارل ته ييگ هم ملكگرى شه، چيگ پريگ ييگ نه إديگ. ما د ده لاسونه شگكل كؤل او ده په سر شگكل كؤم او له هغيگ وعديگ وروسته دا دى پنحگوس كاله كيگإي، خپل خدمت ته دوام وركوم.

مينه

د وزير بابا د كلي يو تعليم يافته پشگتون جانباز سر فراز وايي: دا، چيگ نن خگه يم دا د بابا بركت دى. زه نه، په سوونو داسيگ تعليم يافته كسان اوس هم ژوندي دي، چيگ د بابا له بركته د بابا په مادي او معنوي مرستو تر دغه مقامه را رسيگدلي دي. يوه ورحگ مونإ د كلي نه بهر تقريباً ديگرش خگلويگشگتو كوچيانو ماشومانو لوبيگ كوليگ، چيگ وزير بابا را بانديگ راغى، مونإ ته ييگ وويليگ تاسو شگوونحگي ته وليگ نه حگئ. بابا سره دوه دريگ كسان نور هم وو، مونإ وويل مونإ كوچيان يو، چوچيان سبقونه نه وايي. وييگ ويل تاسو به ضرور سبق وايئ، يو ليك ييگ د مكتب د سر معلم په نوم وليكلو، يو سؤي ته ييگ وركؤه او ورته ييگ ويل دا ماشومان تگول حگان سره بوحگه، سر معلم ته ووايه، چيگ داخل ييگ كؤي.

نن په هاغو كوچيانو كيگ لوى لوى خلك پيدا شول، أاكتگران او انجنيران تريگ جوؤ شول. دا صرف او صرف د بابا بركت دى. هغه د وطن د ماشومانو سره أيگره مينه لرله. د هغه خپل اولادونه نه وو حگكه هر افغان بچى هغه خپل بچى كگنگلو.

 

د پشگتون خگادر

 وزير بابا، چيگ په كندهار كيگ واكمن و اكثره به د ورحگيگ د پشگتنو  حجرو او جماعتونو، دوكانونو او غونأو ته د دوى د مسئلو هوارولو د پاره ورتلو، د شپيگ به هم پتگ په پتگه دشگار په لارو كوخگو كيگ كگرحگيگدو د خپل در، دروازيگ ييگ د هر چا لپاره سپؤ ديگ ويگ. هيگخگ دربان ييگ په حگان د خگوكيگدارة لپاره نه و ودرولى، هر خگوك هر وخت ده سره ميلاويدى شو. منان د ارواشگاد ملكگرى وايي، چيگ يوه ورحگ يو ختگكگر په ژؤا انكگولا وزير صاحب له راغى، د ده د تپوس په حگواب كيگ ورته خوار غريب ختگكگر وويل، چيگ صاحبه! ما نه چا يو بستر، يو جانماز، يو تگغر، يوه چترة يو بالخت پرون پتگ كؤيدي، وزير صاحب د ختگكگر په حال سخت خپه شو، سپايان ييگ وليگإل، چيگ ورشي چا، چيگ دغه غريب سره دغه ظلم كؤيدى، ماله ييگ راولئ، سپايان د ختگكگر كلي ته لاؤل. د هغه حگاى د خلكو نه ييگ تپوس پوشگتنيگ وكؤيگ، خلقو ورته وويل، ختگكگر دروغ وايي، ده سره هأو دومره سامان مونإ ليدلى نه دى، د ده، خو د اوسيگدو حگاى هم نشته؛ نو تگغر، بالشگت، چترة وغيره ييگ له كومه كؤه، سپايان وزير بابا له واپس راغلل له تگوله حاله  ييگ خبر كؤو، چيگ ختگكگر دروغ وايي. دا خگيزونه خوه أوله سره ده سره شته نه؛ نو، چيگ چا سره خگه وي نه خگوكگ به تريگ خگه پتگ كؤي. وزير بابا ختگكگر ته مخاطب شو. تا دومره لوى دروغ وليگ وويل؛ ختگكگر وويل صاحب خداى راستي كه ميگ دروغ ويلي وي در اصل ما نه پرون چا خگادر پتگ كؤى دى دا خگادر زما لپاره هر خگه و، چيگ د مونحگ وخت به شو حگان ته به ميگ خوركؤو مونحگ به ميگ پريگ وكؤو؛ دغسيگ زه پريگ خگملاستم، ده زما لپاره په يخنة كيگ د بؤستن او كگرمة كيگ د چترة كار وركولو. اوس؛ نو دا اسره زمانه وشوكولى شوه. وزير صاحب وويل: ختگكگره ته بلكل رشگتيا واييگ تا سره بلكل ظلم شويدى. خگادر د پشگتنو لپاره پرده ده، خداى ديگ وكؤي، چيگ ستا د خگادر غل ما له په كگوتو راشي. بيا ييگ خپل نوى خگادر د خپليگ اوإيگ نه كوز كؤو او ختگكگر ته ييگ وركؤو.

زؤورتيا

 ارباب محمد طاهر خليل د وزير صاحب د كلي كگلايي اوسيگدونكى دى. دا محترم أيگر پخوا د خپل حگاى نه دلته تاكال ته راغلى دى او په خپل ذاتى كور جبليانو كيگ اوسيگإي

خليل وزير صاحب دأيگر نزديگ نه ليدلى دى د خان بابا په خاصو مينه والو كيگ راحگي، خليل صاحب د ارباب محمد كريم خان حگوى دى. په 1345 هگ.ش كال كيگ زيإيدلى دى. د ده دوه ورونگه هم وو، چيگ ارباب محمد صابر او ارباب محمد نصير نوميگده. دا شگاغلى په خان بابا ورك مئين دى په ژوند ييگ هم دهغه أيگر قدر كولو، چيگ در سره كشگيني، د خان بابا خبريگ أيگريگ په خوند خوند كوي. ما تريگنه يوه أيگره خوإه خاطره وليكله، چيگ دلته ييگ ستاسو په خدمت كيگ وؤانديگ كوم:

خليل صاحب وايي، كله چيگ د اعليحضرت محمد ظاهر شاه خان تره شاه محمود خان وفات شو نو په دريگيمه ورحگ د ده فاتحه د جلال ّباد په "سپين جومات" كيگ د غلام فاروق عثمان له خوا اخيستى شوه. مونإ د خپل كلي "كگلايي" نه تقريباً پنحگوس شپيگته كسان د وزير بابا په مشرة كيگ د فاتحيگ حگاى ته راغلو، خان بابا، مخكيگ و سپين پتگكى ييگ په سر كؤى و همسا ورسره لاس كيگ وه او په چاق چاق قدمونو د مشرانو، خانانو او محترمو اؤخ ته روان و. د جماعت يو اؤخ ته فاتحيگ لپاره لوى لوى حكومتي واكمن او بلخوا ملايان او طالبان ناست وو د هغه وخت د پوليسو جنرال محمد ظريف فكر وكؤو، چيگ كگنيگ دا هم خگوك ملا دى. خان بابا ييگ له متگه را ونيو او ورته ييگ وويل ملا ديگ طرف ته نه ابل اؤخ ته (يعنيگ حكومتي واكمنو خواته مه حگه د ملايانو او طالبانو خواته كشگينه). خان بابا تريگ متگ خگنأ واهه ويل ييگ پريگإده خگوكگامه ييگ، چيگ واخيسته جنرال ظريف بياور مخكيگ شو، د لاسه ييگ ونيو ويگ وه ملا وه ملا زه درته خگه وايم دغه بل اؤخ ته لاؤ شه كنه ... وزير بابا بيا لاس خلاص كؤو خو، چيگ ظريف خان په دريم حگل هم منع نه شو خان بابا ييگ د لاسه ونيولو او د زياتيگ بد اخلاقة مظاهره ييگ وكؤه نو وزير بابا ورته ودريگدو او په ديگ مخ ييگ داسيگ خگپيگؤه ووهلو، چيگ خگو قدمه ييگ اخوا كگوزار كؤو. هلته تگول ناست خلك متوجه شول، وزير بابا ور مخكيگ شو يوه بله خگپيگؤه ييگ هم ووهلو. دا خگه ملا ملا كويگ بى ادبه! دلته، چيگ غلام فاروق وليدو، چيگ دا خو وزير بابا دى، ور منأه ييگ كؤه د لريگ نه ييگ په جنرال ظريف غإ وكؤو، چيگ وزير محمد كگل خان دى. احتراماً نيگغ ودريگإه، ظريف هم حيران شو، غلام فاروق خان راغيگ، خان بابا ته ييگ هر كلى وكؤو ظريف ييگ بدبد ورتگلو، وروستو، چيگ فاتحه ختمه شوه، مونإ ته خان بابا وويل، چيگ هغه كوتگوال را ته حاضر كؤئ دا أيگر بيگ ادبه دى ده به داسيگ أيگر مشران كچه كؤي او بيگ عزته كؤي وي، خو مونإ ورته منت وكؤو، چيگ بس دى نور ييگ معاف كؤئ، بابا هم په خندا روان شو.

د پشگتنو حجريگ

حجره د پشگتنو د مؤي- ژوندي، جركگو- مركو او ناستيگ- پاستيگ يوازينى هغه اداره او وسيله ده، چيگ تگول پكيگ په كگأه را تگول وي. وزير بابا، چيگ د ملك كوميگ برخيگ ته تلى دى د هغه حگاى د خلكو لپاره ييگ حجره جوؤه كؤيگ ده. په شمالي علاقو خصوصاً په بلخ او خاّن باد كيگ تر اوسه داسيگ حجريگ شته، چيگ د بابا په تحريك او خگه، خو د هغوى په ذاتي خرخگ جوؤيگ شوي دى.

ارباب محمد طاهر خليل وايي، چيگ كله خان بابا له كابله خپل كلي كگلايي ته راغى؛ نو دغه وخت د كگلايي ابادي دوه زرو كورونو نه اوشگتيگ وه (په ديگ نزدو وختونو كيگ د كگلايي ابادي دريگ زره دوه نيم سوه كورو ته رسيگدلى وه ) خان بابا د تگول كلي مشران را غونأ كؤل او ورته ييگ وويل، چيگ ستاسو نه دا پوشگتنه كوم، چيگ دلته ستاسو چرته ميلمه راشي؛ نو په كوم حگاى كيگ ييگ كشگينوئ(1)

خلقو وويل ميلمانه مونإ په جماعتونو كيگ خگملوو اوكشگيگنوو. خان بابا أيگر په غصه شو وييگ ويل جماعتونه د خداى د ميگلمنو لپاره دي ستاسو د ميلمنو لپاره نه، تاسو د خپلو ميگلمنو لپاره حگانته لوييگ لوييگ حجريگ جوؤيگ كؤئ. خلكو ويل خان بابا زمونإ دومره وس نشته، چيگ حگانله حگانله حجريگ جوؤيگ كؤو. بابا وويل د هرو شلو ديگرشو كورونو په سر يوه حجره جوؤول پكار دي. بيگ د حجريگ نه پشگتون نيمكگؤى شگكاري او بيا؛ نو هم سر د سبا نه بابا د هر محلت په سر د يويگ يويگ حجريگ په جوؤولو لاس پوريگ كؤو، چنديگ ييگ وكؤيگ او كه چا سره به پيسيگ نه ويگ د هغه په حگاى به پيسيگ بابا اچوليگ، چيگ دا خگومره مياشتيگ كار شوى و يوه ورحگ ختگكگرو له بل چاروتگى نه وه ايستيگ، دوى ته به روتگى د بابا له كاله راتله. كه بل چا به د روتة وويل، بابا به خپه كيگدو ويل به ييگ دا زما خپل كار دى. د ختگكگرو روتگى په ماده. د ديگ كار نكگرانى به خان بابا پخپله كوله. په حجره كيگ به يوه لويه كوتگه مخيگ ته ييگ برنأه او اودس ماتيگ لپاره يو حگاى شامل و او بيا داسيگ هم يو وخت راغى، چيگ په تگوله كگلاييگ كيگ دوه پنحگوس حجريگ جوؤيگ شويگ دا د وزير بابا د پشگتونواليگ بركت و.

كارونه زيارونه

 د پشگتو ژبيگ او كلتور د خدمت سره خگنكگ په خگنكگ په پشگتنو اديباتو كيگ هم د وزير بابا يو لوؤ او د احترام وؤ مقام او برخه ده، يوه دومره درنه برخه، چيگ هيگخگ د نظر انداز كيگدو نه ده، خگومره، چيگ وختونه او كلونه تيگريگإي دا برخه به نوره نوره روشگانه كيگإي، بابا يو پوخ نظره شاعر و؛ يو حگيرك لغت سازو، يو حقيقت پسند مورخ و، يو لوؤ، حقدار او پوره اديب و او كه د پشگتو په صحافت كيگ هم مخ په مخ نه وى نو شاه په شاه د مرحوم لوى كردار او لاس و. د پشگتو معروف اخبار "طلوع افغان"  وزير بابا په امر پشگتو شوى و او وخت په وخت هم د ده په لارشگوونه او مشورو د خپل عظمت تر بامه رسيگدلى و. ما سره په يوه مركه كيگ استاد رشگتين ويلي، نه صرف دا خپرونه "طلوع افغان" وزير بابا پشگتو كؤه، بلكيگ د ديگ اخبار په صحافتي شگايست كيگ د وزير بابا رول بنيادى حيثيت لري. له ديگ علاوه د بچهْ سقاو د اغتشاش په دوران كيگ وزير بابا په ننكگرهار كيگ " د كورغم" په نوم يو اخبار هم چلاوه چيگ أيگريگ كگنگيگ ييگ خپريگ شوي وي. خو اوس په لاس كيگ نه شته(1). سر بيگره پر ديگ د لوييگ جركگيگ تگوله كاروايي به پشگتو كيگ د پانگو په شكل خپريگده، چيگ د پارليمنتگ زيات غؤي پشگتو سره بلد شول. دا هم د بابا بركت و.

ده د پشگتو په ليكدود كيگ أيگر بدلونونه او تغيرونه راوستى و، خولكه، چيگ وموويل، هغه هيچا پوره قبول نه كؤ. البته د بابا جوؤيگ كؤ. شوي دوه ييگ كگانة لكة داره او مجهوله (يگ) عام او رواج شويگ. وزير بابا دغه عقيده لرله، چيگ يو كس په داسيگ ليكدود كيگ، چيگ له تگولو پشگتنو لخوا منل شوى وي او نن ورحگ هم مروج وي هيگخگ حق نه لري، چيگ په كيگ له حگانه كگوتيگ ووهي، خو كه چيگريگ د غسيگ اصلاحات، چيگ د ليك د أول اساس ته ضرر نه رسوي او د ليك او لوست د پاره اّسانتيا راولي او پشگتانه ييگ ومني نابوده به هم نه وي(2).

وزير بابا دغه نظر او عقيده هم لرله، چيگ پشگتو د نسخ په حگاى نستعليق ليك كيگ وليكى شي دا به د ديگ ژبيگ په كگتگه وي. په يو وخت كيگ خو د وزير بابا ليكدود أيگرو پشگتنو منلى هم وو، خصوصاً اوس هم داسيگ أيگر قندهاريان شته، چيگ د بابا جوؤ شوى ليكدود ليكي. وليگ وختونه خپل مخونه او رنكگونه اؤوي. اوس؛ نو، چيگ په باؤه كگلة كيگ د لروبو پشگتنو لخوا په شريكه كوم ليكدود را منحگته شوى دى. پكار ده، چيگ تگول پشگتانه دغه خپل كؤي. دلته دا خبره هم د يادونيگ وؤ ده، چيگ د باؤه كگلة په سمينار كيگ هم د بابا ليكدود نه ستركگيگ نه دي پتگيگ كؤى شوي او د سمينار كگأون كوونكيو تريگنه ژوره استفاده كؤيگ ده.

وزير بابا يو شميگر نوي نوي لغات هم جوؤ كؤي دي، چيگ زيات په كيگ اوس هم پشگتانه د ليكلو او ويلو پر وخت په اّسانة سره استعمالوي هغوى به په زؤو پشگتو لغاتو پسيگ هم هخگه اوپلتگنه كوله كليو بانأو ته به تله كليوالو سره به ييگ خبريگ او مركيگ كوليگ او د هغوى نه به ييگ، چيگ كوم داسيگ نوى تگكى يا متل واوريگده، چيگ اينده كيگ به ييگ د وركيگدو ويگره وه، هغه به ييگ زر زر په خپله كتابچه كيگ وليكلو.

لكه خج - د اّواز فشار، د ژبيگ ليار- قانون، وتوحگى- مخرج، ننوتوحگة- مدخل، ايؤنة-خاكستر داني او دغسيگ نور يو شميگر تگكي، چيگ د بابا ايجاد دى نن هم شگايسته زيات استعماليگإي.

د پشگتو د كگرامر په برخه كيگ هم د وزير بابا برخه او لوى لاس دى. نوموؤي په 1938 ع كال كيگ "د پشگتو ژبيگ ليار" په نامه په دريگ سوه پنحگه نوي مخونو مشتمل (په دغه شميگر كيگ د هغوى يوه مفصله علمي مقدمه نه ده شامله) يو ضخيم او لارشگود كتاب ليكلى دى. په هغه وخت كيگ، چيگ وسايل او ذريعيگ بيخي كميگ ويگ، په دومره لويه پيمانه بانديگ په دومره درنه علمي موضوع بانديگ كار كول، چيگ مخكيگ له ديگ نه په پشگتو كگرامر د نشت په حساب كار شوى و دا هم د وزير بابا غونديگ د مخلص او علمي انسان كار دى. دا كتاب په لاهور كيگ د عبدالعظيم ساپي په زيار و اهتمام چاپ شوى دى. نن سبا دا كتب بيخي ناياب دى، هر خگو ييگ كه سخت ضرورت دى.

پشگتو ژبيگ ته، چيگ يو بل اهم او بنيادي كاروزير بابا كؤى دى او د نورو لپاره د رنگا يو پُل كگرحگيگدلى دى، هغه د ده منفرد قاموس دى، چيگ د "پشگتو سيند" په نامه چاپ شوى دى. پشگتو سيند د كابل په عمومي چاپخانه كيگ د شگوونيگ اوروزنيگ د وزرات له لوري په 1937 ع كال كيگ په لوى كاغذ خپور شوىيدى. د ديگ كتاب د لغاتو په راتگولولو وزيربابا زيات زيار كگاللى دى، د ديگ كتاب د لغاتو په راتگولولو پسيگ خان بابا تقريباً نهه كاله لكگولي وو؛ نو د أيگريگ خوارة او پلتگنيگ نه پس ييگ د چاپ غيإ ته سپارلى دى(1).

په افغانستان كيگ په وؤومبي حگل په دومره درنه پيمانه په قاموس كار شوى دى. وزير صاحب به د ديگ قاموس راتگولولو پسيگ هميشه سر كگردانه كگرحگيگدو هر چا نه به ييگ د لغاتو پوشگتنيگ كوليگ او بيا به ييگ په خپله كتابچه كيگ ليكليگ. (استاد رشگتين سره يوه مركه).

په "پشگتو سيند" كيگ د پشگتو په سوونو تگكي را تگل شوي دي. د هر تگكي معنا او پيگژندكگلوى ييگ په فارسي ژبه كيگ كؤى، حگينيگ حگينيگ حگايونو كيگ په پشگتو كيگ هم مفهوم شگودلى شوى دى، دا كتاب په دوو برخو كيگ چاپ دى او تگول تگال 765 مخونه لري.

"لنأكة پشگتو" د خان بابا د خوإو شگايسته روانو رنكگين او د پشگتو او پشگتونوالة له رنكگونو او خوندونه نه د أك نثر يوه بله نمونه ده. كله، چيگ پياوؤى ليكوال استاد عبدالروف بيگنوا د پشگتو تگولنيگ رئيس و؛ نو په 1948 ع كيگ ييگ د كابل په مجله كيگ دا كگيله وكؤه، چيگ پشگتانه خپليگ ژبيگ ته مخه نه وؤي. دوى په پرديو ژبو ويلو او ليكلو خوشاليگإي او هم پريگ فخر كوي. پشگتو، چيگ نن د خپلو تگولو خوبيو سره نن هم بيگ خگوكه او سر توره ده. لكه، چيگ په شلميگ پيگؤة كيگ هم، چيگ د ژبو د ترقة نخشگيگ نشگانيگ په كيگ بريشگي، نن هم كوم داسيگ منزل نه ويني او نه لري، چيگ زؤه پريگ أاأه شي.

وزير صاحب د ديگ كگيليگ په حگواپ كيگ ورته په ناروغه حگان يوه اوإده او شگايسته ليكنه وكؤه، چيگ په كيگ ييگ د پشگتو عظمت، په أيگره شگه طريقه انحگور كؤو. وروستو بيا بيگنوا صاحب دغه ليكنه د بابا د پيگژند كگلو سره په خپل كتاب "اوسنى ليكوال" كيگ د "لنأكة پشگتو" تر عنوان لانديگ شامله كؤه، په دغه ليكنه كيگ بابا د پشگتو په عظمت قدوقامت، قدامت، همكگيريت او هم د پشگتنو په خويونو، مصلحتونو رسمونو، رواجونو، ننكگونو، غير تونو دوستة او حگوانمردة او دغسيگ په أول أول اؤخونو مفصل غإيگدلى دى(1).

له دغو پرته هم خان بابا حگينيگ علمي او ادبي كتابونه، مقاليگ او مضمونونه ليكلي دي، چيگ خگه تريگنه د هيگواد په ورحگپانگو او مجلو كيگ چاپ شوي هم دي، بيا د بابا "پخلى" نوميگ كتاب خو را أيگر شهرت لري، د بد قسمتة نه دا كتاب تر اوسه د چاپ أكگر ته نه دى راوتلى؛ وخت په وخت ييگ په حگينو حوالو او مقالو كيگ يادونه شويگ ده.

د 1964 ع كال د اصلاح ورحگپانگيگ په يوه كگنگه كيگ مذكوره كتاب ذكر شوى دى. د خان بابا وراره، چيگ محمد پتنكگ نوميگده د بابا د پشگتو حقيقي وارث و. د هغوى تر ژونده د خان بابا زيات ادبي اثار د هغوى په تحويل كيگ وو او هغوى په دغه هخگه كيگ وو، چيگ په خگه طريقه دغه واؤه ناچاپه كتابونه چاپ كؤي، خو كله، چيگ موصوف د خگلويگشگتو كالو او نهو مياشتو په عمر كيگ د زؤه له ناروغة نه وفات شو؛ نو لكه، چيگ د بابا د ناچاپو كتابونو د چاپ تمه هم دپشگتنو له زؤكگو غوخگه شوه، حگكه، چيگ د رنگا دغه وروستة أيوه هم د عمر عمر لپاره تياره شوه. اوس د هغه أيگر زيات ّثار د پخلي په شمول د خان بابا د كشر ورور د محمد پتنكگ د پلار عبدالكريم خان سره د چاپ په اميگد ورستيإي.

"پخواني ملي او ادبي اصلاحات" د خان بابا يو بل كتاب دى، دا كتاپ هم د عبدالكريم خان سره د چاپ په انتظار پروت دى، د دغه كتاب يادونه هم د اصلاح ورحگپانگيگ د 1964 كال په يوه كگنگه كيگ شويگ ده، د ديگ كتاب بنياد د پشگتو په متلونو، محاورو او د پشگتنو نومياليو په خبرو اأانه دى. دغسيگ د خان بابا حگينيگ نور كتابونه لكه:

ميلمستون، سيمه، توكيگ او پشگتني تربيه د چاپ لارو ته كگوري. چونكيگ ذكر شوي كتابونه په لاسو كيگ نشته؛ حگكه ييگ د خگرنكگوالي له ليكلو نه عاجز يم، خو د وزير بابا د ليك بنيادي او د هغه د زؤه موضوع د پشگتو ژبيگ او پشگتون هخگوب (كولتور) په توره بده ورحگ ژؤا د پشگتو ژبيگ د يو قوي او روشگانه راتلوونكيگ غم خوؤل او پشگتنو ته د دوى عظيم تاريخ، د خپلو نوميالو او مشاهيرو زيارتونه او كارناميگ يادولو بانديگ اأانه ده.

لكه، چيگ شگكاره ده خان بابا شاعري هم كوله. د پشگتنو جذبو او ولولو أكه شاعري د ننكگونو غيرتونو په رنكگونو كيگ اخشگليگ شاعري، ملي شاعري، وطني شاعري، هغوى د  پشگتانه نوي نسل ته په خپل شعر كيگ د خودة، پشگتونولة، رحم، علم او بره تكگ درس وركؤى او د بيدارة او بدلون نعريگ ييگ وهليگ دي. د هغه د فكر لاره هوبه هو د خوشحال د شعر لاره ده. هغه د خوشحال نه متاثر و، د خوشحال د پشگتونولة نه متاثر و، هغه د خوشحال فكر غورحگنكگ او د احساس حريك مخكيگ بوتلو، هغه په خپل شعر كيگ د خوشحال د خبرو تائيد او پخلى كؤى دى.

د خان بابا شعر د پشگتو او پشگتونولة په كالو شگايسته دى، د هغه درخو پشگتو ده، د هغه جانان پشگتون هگخگوب دى د هغه رقيب "بچه سقاو" دى، چيگ د پشگتنو په ملي شتمنة او وحدت ييگ چور جوؤ كؤى و، چيگ د پشگتنو دولت او قوت ييگ له منحگه وؤل غوشگته، هغه د پشگتنو د نفاق په لمبه پرخي پرخيگ اوشگكيگ ورولي دي. دا سمه ده، چيگ د خان بابا شعر به د جديد عصر تگوليگ غوشگتنيگ نه پوره كوي، د هغه د شعر شعريت به كمزورى وي، د هغه په شعر كيگ به د لفظونو د رنكگونو شوخة او مستة نه بريشگي، د هغه د شعر فني ژبه به تريوه حگايه تؤتؤة وي، خو د هغه د شعر د معنويت او صداقت سيورى أيگر كگور پريشگي، د هغه شعر بيخي د پشگتون چاپير چل انحگور كگري كوي، ساده دى اسان دى او سحر ريز او معنا خيز دى. زما په خيال كه په وؤومبي حگل چا د فارسة، عربة او نورو لويو ژبو نه حگان ژغورلى دى او په خپل شعر او هم په نثر كيگ ييگ بيگخي پشگتو تگكي راوؤي دي؛ نو هغه همدا وزير بابا دى.

بابا په خپلو شعرونو كيگ، استعاريگ، كنايى، تنقيد او د پشگتو حگينى متلونه او محاوريگ په أيگريگ استادة او هنر را اخيستي دي، چيگ د شعر د لوستو نه پس لوستونكى په ديگ مجبور وي، چيگ ووايي: "زما د زؤه خبره ييگ كؤيگ ده" يا"دا زما په زؤه كيگ هم و"

خان بابا د خپل ولس په جذبانو او احساساتو پوهيگده، هغه هغه خگه ويل او ليكل، چيگ د هغه د قوم ضرورت او د هغه وخت تقاضا وه، خو دا زمونإ ديگره بد قسمتي ده، چيگ مونإ ته د خان بابا هغه هومره شعرونه نه دي پاتيگ، يا هغوى ليكلي نه دي، چيگ يو حگانكگؤى كتاب تريگ جوؤ شي او دا كگمان كيگإئ، چيگ كم شعرونه ليكل د هغوى د ادارتى او حكومت مصروفيتونو وجه وي، خو داسيگ هم نه، خان بابا كه هر خگومره أيگر مصروف و، وليگ هغه به بيا هم پشگتو ليكله. هغه، خو دا هر خگه هم د پشگتو لپاره كول د هغه وينا ده: "دا، چيگ زيات، دولت سره لاس وس كوم لويه مدعا ميگ په كيگ دا ده، چيگ پشگتانه پكيگ يو حگاى ته ورسوم او ، چيگ پشگتو ژبه په كيگ أيگره كؤم."

د خان بابا وزير محمد كگل خان د يوه نظم دا لاندينيگ شعرونه د هغوى د فكر د پريمانة، د شعر د روانة او پخپل قام، ژبه او فرهنكگ د مهربانئ لپاره دلته راوؤم او همدا كافي كگنگم:

زه پشگتون يمه شگكاره يم لكه نمر
وغليم ته تل ولاؤيم لكه غر
ماته ورحگ د ننداريگ ده ورحگ د جنكگ
ورته درومم په اتگن او په غورحگنكگ
پشگتو كؤمه، پشگتو وايمه زه تل
ده لالة زما پشگتو نه لرم بل
پشگتانه او پشگتونواله دي وي تل
د پخوانه يو په لس او يو په سل

 

ماخذونه:

 

1.      د "خپلواكة خگلورمه جبهه" د عبدالخالق اخلاص اثر د رفيع سريزه.

2.      زموإ غازيان د محمد ولي زلمي ليكنه.

3.      نوميالي شاعران د استاد عبدالروف بيگنوا ليكنه.

4.      د پشگتو د ادب تاريخ د پوهاند رشگتين ليكنه

5.      محمد كگل خان مومند، يونيورستگى بك ايجنسى خپرونه

6.      د رنگا كگانو محفلونه، سيد صابر شاه صابر

7.      ادبي جركگيگ د پشگتو تگولنيگ كابل خپرونه (تلل راتلل كابل او پيگشگور ته راپورتاژ)

8.      اوسني ليكوال د بيگنوا ليكنه

9.      بحران و نجات، محى الدين انيس، د انيس جريديگ خپرونه – 1310 هگ.ل، كابل

10.    د افغانستان د ژورناليگزم مخكشگان، زرين انحگور، د چاپ او خپرونو دولتي كميگتگه-  1365 هگ.ل كابل

11.   د افغانستان د ژورناليگزم تاريخچه، رفيع، 1356 هگ.ل

12.   د پشگتو نثر اته سوه كاله، زلمى هيگواد مل، سر محقق، 1375 هگ. ل

13.   د افغانستان كالنة 1336-1337 هگ.ل

14.   د افغانستان كالنة 1316 هگ.ل

15.   د استاد رشگتين ياددشگتونه (ارواشگاد)

16.   د راز محمد ويشگ ياددشگتونه

17.   د منان ملكگري ياددشگتونه (ارواشگاد)

18.   د غلام نبى چكنوري ياددشگتونه

19.   د ارباب طاهر خليل ياددشگتونه

20.   د استاد غمخور ياددشگتونه

21.   د امين الله زاوه وال ياددشگتونه

22.   د قاضي سباوون ياددشگتونه


 

*د ديگ بي بي نامه "امنه" ده.

(1) د محمد كگل مومند اندو ژوند ته يوه لنأه كتنه، اسماعيل يون، اووم مخ.

(1) له پوهاند رشگتين سره د راقم الحروف مركه د مة 21 مه 1997ء

(2) د راز محمد ويشگ سره د راقم الحروف د بابا په هكله مركه 3 فروري 1997ء.

(1) د محمد كگل خان مومند اندو ژوند ته يوه لنأه كتنه 9 – 10 مخونه.

(1) د اّغا جان چكنوري يوه ناچاپه مقاله.

(1) اوسني ليكوال، عبدالروْف بيگنوا، كابل، 1268 مخ.

(2) د استاد رشگتين د ليك يوه برخه، چيگ (ليكونكي) ته ييگ راليگإلى و.

(1) اوسني ليكوال، دريم تگوك 1257 مخ

(1) د دوزخونو په لمبو كيگ سوحگيگدلى جنت، شهرت ننكگيال، وحدت، د جون 5 1997ء.

(1) د استاد رشگتين راكؤي يادداشگتونه.

(2) د منان ملكگري راكؤي يادداشگتونه.

(1) له پوهاند رشگتين سره مركه 1997ع.

(2) د رنگاكگانو محفلونه، صابر شاه صابر 54 مخ.

(1) د رنگاكگانو محفلونه 54-55 مخونه

(1) همدا اثر 57 مخ

(2) ميرويس بابا، احمد شا ه بابا او محمد كگل بابا د ش شمس مقاله، د سمينار د مقالو تگولكگه 80-81 مخ.

(1) همدا مقاله.

(1) د سينتگر غلان نبي چكنوري يوه ناچاپه مقاله.

(1) د غلام نبي اّغا جان چكنوري صاحب يوه ناخپره شويگ مقاله.

(1) د راز محمد ويشگ يادداشگتونه.

(1) د غلام نبي چكنوري ناچاپه مقاله.

(1) په حواله د سناتور غلام نبي چكنوري صاحب.

(1) د ارباب طاهر خليل يادداشگتونه.

(1)  وكگورئ "ژور فكرونه" د حمزه صاحب.

(1)  د كگران قاضي سيد اختيار سباوون په حواله

 (2)  د ارواشگاد منان ملكگرى په حواله

(1)  د شگاغلي امين الله دريحگ زاوه وال په حواله

(2)  ژواك صاحب مونإ سره په هغه سيمينار كيگ، چيگ مونإ د خليل ولسي ادبي جركگيگ له خوا په وزير بابا جوؤ كؤى و (30 د ستمبر 1994 ع) أيگريگ منأيگ كؤيگ ويگ، خداى بخشگلى په خان بابا أيگر مين و.

(1)  محمد طاهر خليل وايي، چيگ دغه وخت صرف دوه حجريگ ويگ يوه د اربابانو حجره، چيگ زمونإ وه او يوه  هم د خان بابا.

(1)  وكگورئ د پشگتو نثر اته سوه كاله، د افغانستان د ژورناليگزم مخكشگان، بحران و نجات، په افغانستان كيگ د ژورناليگزم تاريخچه، اوسني ليكوال. په ترتيب د زلمي هيگواد مل، زرين انحگور، محى الدين انيس، رفيع او بيگنوا ليكنيگ.

يادونه: كه خگه هم سيد صابر شاه صابر صاحب د زلمي هيگوادمل په حواله د "كور غم" اخبار، چيگ په قلمي توكگه خپريگده، چلوونكى ارواشگاد مومند بابا شگودلى، خو دا خبره سمه نه ده؛ حگكه، چيگ د دغه اخبار چلوونكى ارواشگاد سيد حسن حسن وْ، چيگ شيون ييگ تخلص كاوه. (د ساپي د پشگتو خگيؤنو او پراختيا مركز مشر كتوونكى قتيل خوإيانگى).

(2)  محمد كگل خان مومند د خليل ولسي ادبي جركگيگ د سيمينار د مقالو مجموعه – د محترم رفيع مقاله 36 مخ.

(1)  پشگتو سيند يا فاغاني قاموس په 1382 هگ.ل كيگ د ساپي د پشگتو د خگيؤنو او پراختيا مركز لخوا په منحگني كاغذ بيا خپور او چاپ شوى دى. (ق.خ)

(1)  لنأكة پشگتو او پشگتونواله په 1327 هگ.ش پشگتو تگونيگ چاپ كؤه او په 1382 هگ.ش كال د ساپي د پشگتو خگيؤنو او پراختيا مركز ته ييگ د دويم چاپ وياؤ ور په برخه شو (ق.خ)

 
 
سوداګريزې خبرتياوې

 
نوې لیکنې
 
پېښې،اندېښنې اوڅرګندونې