Thursday, 25 May, 2017
 
 
  • دغزني د نجونو په ښوونځي کې ‎ چاودنه شوې
  • دطالبانود قلعه زال ولسوال وژل شوى
  • ټرمپ اوغني په سعودي کې سره وکتل
  • دلوگريوديني عالم وژل شوى
  • طالبانو په زابل کې ٢٥ پوليس وژلي دي
  • دننگرهار په غني خيلو کې ٥ پوليس وژل شوي دي
تدابیرو او د ملي ټولنې د جوړولو د هڅو علمي اړخ
 

پوهاند محمد بشير دوديال

 

د وزير محمد كگل خان مومند د اداري

تدابيرو او د ملي تگولنيگ د جوؤولو د هخگو علمي اؤخ

 

تراوسه پوريگ زمونإ حگوان كول ايله د محمد كگل خا ن مومند بابا لـه فرهنكگي خدمتونو سره خگه ناخگه يو خگه اّشنايي ولري د ژبيگ، ملي كلتور، فرهنكگ او علمي چارو په سرته رسولو كيگ ييگ د هغه د خدمتونو په برخه كيگ يوه خگه لوستي وي، خو د ديگ تر خگنكگ بايد هيره نشي چيگ د وزير محمد كگل خا ن مومندبابا تدابير او ا جرات په اداري چارو كيگ لا زيات د خگيگؤلو وؤ دي. د هيگواد په اداري چارو كيگ د ده اقدامات د پوهيگ، حكمت، درايت پوخ تدبير او پخيگ تجربيگ خگخه اغيگزمن وو. د ده د كار دوره د اماني حكومت او بيا له سقوي دوريگ وروسه د اعليحضرت محمد نادرشاه دوريگ سره برابره وه. د اعليحضرت محمد ظاهر شاه په دوره كيگ ييگ هم اداري چاريگ پرمخ بيگولي دي، خو د اعليحضرت محمد نادر شاه په وخت كيگ د كورنيو چارو د وزير په توكگه دده اصلاحات أيگر د يادونيگ وؤ دي.

همدارنكگه زمونإ حگوانان بايد د ملي تگولنيگ د جوؤولو لپاره د هغه په تدابيرو خبر او پوه شي.

محمد كگل خان مومندبابا؛ حگكه په وزير محمد كگل خان مومند بابا مشهور او أيگر پيگژندل شوى دى، چيگ نوموؤى په أيگرو حساسو شرايطو كيگ د سقاو د زوى له اؤدوؤ وروسته د كورنيو چارو د وزارت په مهم پست كيگ توظيف شوى و، چيگ د عاميگ اداريگ تطبيق همديگ وزارت پوريگ اؤه لرله.

 شگه به وي، چيگ حگوان كول د وزير صاحب د هغه وخت د اداري اجراْتو په اؤتيا پوه شي او هغه ناوؤه تورونه چيگ د حگينو متعصبو خلكو له خوا د وزيرصاحب په اقداماتو كيگإي، رد كؤاى شي.له بليگ خوا دا به د يويگ تجربيگ او درس حيثيت هم ولري؛ كوم، چيگ دا دى نن بيا هماغه أول تدابيرو ته كلكه اؤتيا ليدل كيگإي. دلته به دغه مقاله كيگ له انكگريزانو سره د جهاد او د استقلال د كگتگلو لپاره د هغه د كارنامو، د سقود زوى په سقوط كولو كيگ د هغه د اتلولة او د ده د فرهنكگي كارونو په هكله تاريخي حقايق نه دي راغلي حگكه چيگ د ديگ مسايلو خگيگؤل د يو بشپؤ كتاب خبره ده، خو صرف كوم خگه، چيگ نوموؤي د 1929 كال خگخه وروسته اداري اصلاحاتو، د نفوسو اسكان، د اقتصادي رغاونيگ او يويگ مناسبيگ اداريگ په جوؤولو كيگ كؤي، په هغو به لإ خگه رنگا واچول شي. لومؤى به د هغه مهال د اداري اصلاحاتو د ارزشگت په هكله وغإيإو :

كله، چيگ د 1929 كال په نيمايي كيگ د سقاو زوي ماتيگ وخوؤه او اعليحضرت محمد نادر شاه كابل ونيو؛ نو دغه شگار دومره ويجاؤ شوى و، چيگ حتى يو دفتر هم روغ نه و. محمد نادر شاه د مجبوريت لگه مخيگ د خپل يو اّشنا كور كيگ تر هغه وخته استوكگن شو؛ ترخگو، چيگ اركگ بيگرته ترميم شو. همدا وخت تر هر خگه د مخه په اداري اصلاحاتو كار پيل شو. دريگ كگونيگ قويگ سره تفكيك شويگ، وزارتونه جوؤ شول او هغو ته تشكيل منظور شو، حگنيو وزارتونو كيگ لازم رياستونه او حگينو رياستونو كيگ لازم مديريتونه رامنحگ ته شول. دغه اداري، تشكيلاتي چارو تر 1933م پوريگ يعنيگ دوه نيم كلونه ونيول، خصوصاً د تجارت وزارت كيگ شگه په زؤه پوريگ اصلاحات وشول او كرنيگ رياست هم هغه كيگ فعاليت كاوه. همدارنكگه په نايب الحكومكگيو، اعلى حكومتونو او د علاقدارريو بانديگ كار وشو او مناسب اداري ويش رامنحگ ته شو. كابل شگار بيگرته د شگار بنگه ونيوه او اركگ هم ترميم او له سره جوؤ شو، چيگ دا تگول كارونه د اعليحضرت محمد نادر شاه لپاره لويه كاميابي شوه، د دغيگ كاميابة راز په ديگ كه و، چيگ د ده صدراعظم سردار محمد هاشم خان په خپله كابينه كيگ د محمد كگل خان په شان داخله وزير او د كابل د شگاروالة لپاره د عبدالرحمن لودين په شان شگاروال درلود. د سردار محمد هاشم خان د كابينيگ د كورنيو چارو مدبر وزير ديگ ته متوجه و، چيگ بايد اداره جوؤه شي! په خپله اعليحضرت محمد نادر خا ن او د ده دوه ورونگه محمد هاشم خان او سپه سالار شاه محمود خان هم شگه هوشگيار او د پوره سياسي تدبير لرونكي وو ،چيگ د وزير محمد كگل خان مومند پيشنهادات ييگ منظورول او په اجراتو كيگ ييگ د هغه مرسته كوله.

وروسته د سقوي لـه كگأوأي خگخه د اداريگ اصلاحات او جوؤول لومؤى اقدام و، چيگ بايد تر سره شوى واى. اداره كيگ ملكيگ ويش خاص ارزشگت

 درلود، چيگ د كورنيو چارو وزير تگول هغه اداري واحدات، دولتي موسسات، مقامات، د اداري دستكگاه فعاليت، چيگ د حكومت د لوؤو اركگانونو

تر مشرة لانديگ عمومي چاريگ ترسره كوليگ، اصلاحاتو لانديگ راوستيگ. پخوا تر ديگ اداري تشكيلاتو، اداري مناسبو تقسيماتو او اداري حقوقو ته

په افغانستان كيگ لازمه پاملرنه نه وه شويگ، حتى لوى احمد شاه بابا، چيگ كله د معاصر ا فغانستان د بنستگ أبره كيگشگودلـه، اداريگ او ملكي

 ويش ييگ په لازم أول اصلاح نه شو كؤاى؛ حگكه، چيگ د ده دوره د لشكركشيو او فتوحاتو دوره وه، نو فرصت كم و او زيات وخت ييگ د سياسي

پولو په تگينكگولو تيگر كؤ. دغه لوى واكمن په خپله لويه امپراتورة كيگ (د لوستونكو او هيگوادوالو په اجازه) صرف (8) ولايتونه او (15) اعلى

حكومتونه تشكيل كؤل. لكه د قندهار، كابل، هرت، مزار شريف، خراسان، بدخشان، پنجاب او كشمير ولايتونه، چيگ دغه أول ويش كيگ لازم ت

ناسب موجود نه و، سره لـه ديگ چيگ احمد شاه بابا دغه تشكيل په خپل تدبير اداره كاوه، مكگر وروسته تر هغه بل چا دا كار نشو كولاى.

همدارنكگه احمد شاه بابا په رسمي چارو كيگ فارسي او حتى اردو رواج كؤه، شايد دليل وكگنگل شي چيگ مخكيگ تر ده افشار او د ده په حگينو

ولاياتو لكه پنجاب كيگ  دغو دوو ژبو دا اؤتيا پيگشگه كؤه، خو همدا دوه لاملونه (يوه نامناسبه اداره او بله د ملي ژبيگ كم رسميت) د ده د اولاديگ ل

پاره لويه سردردي رامينحگته كؤه او انكگريزانو په شگه أول د هغوى د حكومتونو پشگيگ سستيگ كؤيگ، بيا وروسته د شازمان لگه وخته د امير

عبدالرحمن تروخته د هيگواد اداري نظام أيگره شؤيگدلگيگ بنگه لرله. امير عبدالرحمن خان وكولاى شول په أيگر زيار اداري مركزيت پياوؤى كؤى، خو د

مركزيت دغه پياوؤى كول، د عامه حقوقو او علمي اداريگ پر بنستگ پوره برابر نه و.

 امير حبيب الله خان برسيگره پرديگ ،چيگ اداريگ ته لازمه پاملرنه ونه كؤه، د خپل پلارمركزيت او انضباط هم ورخگخه ويجاؤ شو.

اعليحضرت امان الله خان د نورو تگولو اصلاحاتو ترخگنكگ اداري اصلاحاتو ته پاملرنه وكؤه، خو كوم اصلاحات،چيگ ده راوستل سقوي دوره كيگ لگه خاورو سره خاوريگ شول؛ نو، حگكه وزير محمد كگل خان مومندبابا د كلكاني حبيب الله (د سقو زوى) تر سقوط وروسته اداري اصلاحاتو ته كلكه ملا وتؤله او د شگيگ اداريگ په رامنحگ ته كولو سره ييگ د افغانستان ملي وحدت هم تامين كؤ. همدغه وخت كيگ اداري تشكيلاتو تدوين شويگ بنگه ومونده او د افغانستان د اساسيه تشكيلاتو په نوم ونومول شو.

داخله وزير محمد كگل خان مومندبابا تگول هيگواد په 216 اداري واحدونو ويگشلى وو. دغو اداري واحدونو كيگ ولايات، اعلى حكومتونه، لوى

حكومتونه، لومؤي درجه حكومتونه، دويمه درجه حكومتونه او اوله او دويمه درجه علاقدارة شامليگ ويگ. أيگر كوچنى اداري واحد كلى او سيمه

وه، چيگ 250-3000 تنو پوريگ نفوس ييگ درلود. د كليو په راس كيگ ملك يا قريه دار و. د ولايتونو په راس كيگ نايب الحكومه او د اعلى

حكومتونو په راس كيگ حاكم كار كاوه. په 1309 ل كال كيگ د دويم اساسي قانون (لومؤى اساسي قانون 1302 كيگ نافذ شوى و) له مخيگ دغو ا

داري تشكيلاتو كيگ أيگر لإ بدلون راغى، چيگ تگولو اصلاحي بنگه درلوده. كله، چيگ وزير محمد كگل خان د كورنيو چارو وزير و د افغانستان اداري ت

شكيل په ديگ أول و : د كابل ولايت، د قندهار ولايت، د هرات ولايت، د مزار شريف ولايت، د قطغن ولايت، د مشرقي ولايت، د پكتيا ولايت، د

غزنين اعلى حكومت، د پروان اعلى حكومت، د فراه اعلى حكومت، د ميمنيگ اعلى حكومت، د بدخشان اعلى حكومت، د شبرغان اعلى

حكومت، د كگرشك اعلى حكومت او تالقان، غورات او ارزكگان او باميان. همدا د اداري تمركز يو تهداب وكگنگل شو، چيگ د 1343ل كال تر ا

ساسي قانون پوريگ ييگ اعتبار درلود. 

وزير محمد كگل خان مومند بابا په ديگ پوهيگده، چيگ د ملي اهدافو د تحقق لپاره ميخانيكي عامل هغه حگواكمن اغيگز دى، چيگ لگه پاسه عملي كيگإي؛ نو، حگكه د كورنيو چارو وزارت صلاحيت او اقدامات او ا ركگانيكي عوامل، د وكگؤو كگأ برخليك، دناوؤه شرايطو په راتكگ سره تدافعي قواويگ په نظر كيگ نيول وو، كگأيگ ملي كگتگيگ، معنوي عوامل، كگأكلتور، اقتصادي پياوؤيا، د طبيعي منابعو او ريزرنونو كار لانديگ راوستل په پام كيگ ونيول. د كار حگواك ويگش او د كاريزو خپرول او اسكان په داسيگ توكگه، چيگ منابع (خصوصاً حگمكه او اوبه) استفاديگ لانديگ ونيول شي، د ده د اقداماتو يوه برخه ده.

وزير محمد كگل خان مومند په هيگواد كيگ د نفوسو تكاثف او مساعدو سيمو كيگ د نفوس ميشت كيگدلو او تنظيمولو ته داسيگ پروكگرام پيل كؤ،

چيگ اقتصادي، تجارتي، زراعتي، امنيتي، سياسي او فرهنكگي اؤخونه ييگ تگول وسنجول.

زركگونه كاله مخكيگ كله، چيگ اّرياييانود خپلو پنحگيگدلو په لؤ كيگ لـه بخدي خگخه د غور، زمينداور، كسي غره او كگندارا خواوشا شنيگ جلكگيگ، د

شگه اقليم او سرسبزو واديكگانو لرونكيگ حگمكيگ ونيوليگ او هلته ميشت شول، د هندوكش شمال ته يو شميگر سيميگ لگه نفوس خگخه تشيگ پاتيگ ويگ،

په زركگونو كالو دا حگمكيگ، چيگ د كرنيگ لپاره د كار په واسطه اّماده كيداى شويگ او د كرنيگ استقرار ييگ درلود. همداسيگ لا مزروع پاتيگ وي. حال

دا، چيگ د هيگواد ختيحگ لور او د هندوكش جنوب ته د نفوسو تكاثف ليدل كيگده. وزير لگه دغو سيمو د هندوكش شمال ته خصوصاً كندز او بغلان

ته حگنيگ كورنة وليگإدوليگ، هلته ييگ د نوي زراعت، تجارت او اقتصادي فعاليتونو زمينه برابره كؤه. محمد كگل خان مومند بابا دغو سيمو ته د

 حاكم په توكگه راغى، دلته بسياري اقتصادي پرمختكگونه وليدل شول. هغه وخت مشهور متل و چيگ : "اكگر مركگ ميخواهى قندز برو" خو محمد

كگل خان مومند دغه د "مركگ" په يوه داسيگ شگيگرازه سيمه بدله كؤه چيگ لإ وروسته ييگ د تگول هيگواد د كگدام نوم غوره كؤ.

بايد وويل شي، چيگ د نفوسو دا أول ليگإدول نورو هيگوادو كيگ هم ليدل شوى دى. مثلاً د مسكو او پترزبوركگ خگخه د سايبيريا سيميگ ته د نفوسو

 ليگإدول د هند له بمبئ خگخه نورو سيمو ته د كار حگواك خپرول، كانادا او اّستراليا كيگ د نفوسو ميشت كول، چيگ دا بيگلكگيگ تگوليگ د ديموكگرافة د

علم له مخيگ د امكان او سيتگلمنتگ پاليسو كيگ راحگي، چيگ په ديگ توكگه د نفوسو شگيگ توزيع او د نفوسو كثافت دواؤه اصلاح كيگإي او نويگ ا

قتصادي منابع كار لا نديگ راحگي او مسكونه سيمه كيگ اقتصادي متحرك واقع كيگإي. له ديگ پرته دا د ملي وحدت د تامين لپاره هم يو كگتگور ا

قدام و او د هيگواد د ارضي تماميت يو لوى تضمين و؛ حگكه، چيگ محمد كگل خان مومند بابا او په خپله اعليحضرت محمد نادر خان ته د ا

ستقلال د كگتگلو او د هيگواد خگخه د دفاع په أكگر كيگ او انكگريز سره د دريگو جكگؤو په ترخگ كيگ دا ثابته شوه، چيگ پشگتانه د مستقل او واحد ا

فغانستان د ساتلو جوكگه دي؛ نو له يويگ خوا د هندوكش شمال ته د دوى ليگإل هلته د هيگواد د حگمكني تماميت د تگينكگولو لپاره د ميخونو د تگك

وهلو معنا درلوده، له بليگ خوا تاريخ د چنكگيز او هلاكو يرغل د يويگ تجربيگ په توكگه ثبت كؤى و.

همدارنكگه د شمليگ پيگؤة په درشل كيگ، خصوصاً وروسته تر 1930 اّلمان كيگ د نازيزم او  ايتاليا كيگ د فاشيزم خطر له يويگ خوا جاپان، بلغاريا

 او هسپانيا تهديدول، اّن دا، چيگ ايتاليا، خو عملاً حبشه ونيوله هم، بل خطر ييگ ختيحگ ته د مركزي اّسيا هيگوادو ته متوجه و، چيگ لار ييگ په اّمو

 سيند بانديگ وه نو پشگتنو د دغه خطر په وؤانديگ د سپر حيثيت غوره كاوه. سره له ديگ، چيگ دغه كار او ليگإدونه د امير عبدالرحمن خان وخت كيگ

 هم شويگ وه. وروسته محمد كگل خان ادامه وكؤه. خو حگنيگ ضروري نور شرايط او ايجابات او اصلاحات ييگ هم ورسره يوحگاى په نظر كيگ ونيول.

د كورنيو چارو د وزارت پر دنديگ سربيره محمد كگل خان مومند د اصلاحاتو د راوستلو او د حالاتو د شگه كولو لپاره كله قندهار، كله د شمال

 ولاياتو او كله هم بيگرته مركز كيگ راز راز اداري چارو او هيئتونو كيگ غؤيتوب ته كگومارل شوي، چيگ دغه ذكر شويگ هره دنده ييگ په درايت او

برياليتوب ترسره كؤيگ ده. د هغه وخت او شرايطو لويه سونزه دا وه، چيگ د سقو د زوى د اؤ دوؤ له امله د نظام او اداريگ تگوله شيرازه شليگدليگ وه

او په هيگواد كيگ د دغيگ توريگ دوريگ د پايلو له منحگه وؤل اّسانه نه وو، حگكه، چيگ د سقاو زوى د مدنيت نشگيگ او بيگلكگيگ نه ويگ پريگشگيگ. مير غلام

محمد غبار د (افغانستان در مسير تاريخ) د لومؤي چاپ په 837 مخ كيگ ليكي :

"دا يو شميگر بالكل جاهل، نوي دولت ته رسيدلي او حريض وو، چيگ فقط په پيسو تگولولو بوخت وو، هر حگاى ييگ چيگ حگمكيگ، باغونه او قصرونه

 ليدل، لوتگول ييگ، دولتيگ ودانة ييگ شخصي كورونه كؤل. دوى له خپل عصر او حتى د كابل له محيط خگخه أيگر وروسته پاتيگ وو؛ نو هيگخگ أول د

 علم او عقل د ليدو طاقت ييگ نه درلود. د كفايت او فضيلت دشگمنان وو هر حگاى كيگ به ييگ، چيگ كوم سر ليد، د هغه د پريگ كولو په فكر كيگ به شول".

نو د جهل او ناپوهة د ديگ أول دوريگ خگخه وروسته وزير محمد كگل خان مومند علم او فرهنكگ لپاره د خدمت اؤتيا هم ليدله. همدا لامل و، چيگ د ادبي انجمنونو جوؤولو او د مطبوعاتو هخگونيگ ته كيگ پاملرنه وكؤه.

په ديگ توكگه كگورو، چيگ د محمد كگل خان مومند بابا ژوند خگو اؤخونه يا بعدونه لرل او په هر يوه كيگ ييگ خپل درايت او پوهه ثابته كؤيگ. لكه : نظامي أكگر كيگ، اداري چارو كيگ د مدني تگولنيگ د اساساتو تگينكگولو كيگ، د اقتصادي بنياد تگينكگولو كيگ، د حقوقي نظام غشگتلي كولو كيگ او په اداره كيگ اصلاحاتو راوستلو كيگ. تر تگولو مهمه دا، چيگ د ملت جوؤونيگ په خاطر ييگ په دغو تگولو برخو كيگ فعاله او اّكگاهانه برخه واخيسته.

محمد كگل خان مومند بابا د ملي هويت د پيگژندنيگ، ملي شعور ويشگولو او د ملت جوؤونيگ هغه كار، چيگ علامه طرازي ييگ أيگر زيات ليوال و او له ديگ خگخه هم لا 500 كاله مخكيگ د وطنپالنيگ، ملي حگان پيگژندنيگ او ملت جوؤويگ هغه بنستگ او مفكوره، چيگ سوري فريد رامنحگ ته كؤي وه، وپالگله او د هغوى لار ييگ تعقيب كؤه، خو توپير ييگ دا و، چيگ پخوا ترديگ د ملي مفكوريگ د تطبيق لپاره نور اؤين توكي لكه د ملي اقتصاد د ستنو شته والى، ملي ادب او كلتور، د ملي شعور لازمه سطحه او نور نه وو موجود، له همديگ امله افغانان پر دغو تيگرو 500 كلونو كيگ (د سوري شيرشاه له وخته) دغه هدف ته ونه رسيگدل، په داسيگ حال كيگ، چيگ ملي تگولنه جوؤول رونگ فكر، شعور، د ژوند لوؤه سطحه، عزم او پرله پسيگ هخگيگ غواؤي. دا أول كلك هوأ او لوؤه پوهه په وزير صاحب كيگ موجوده وه. د ملي تگولنيگ لرلو د ديگ ايجاب كاو، چيگ قومونه د يو واحد اركگانيك په توكگه و او بدل شي او د ژوند تگولو چارو كيگ سره روابط ولري. لكه وزير صاحب چيگ د همديگ موخيگ لپاره زمينه برابره كؤه؛ حگكه، چيگ ملي تگولنه هغه ده، چيگ اوسيدونكي ييگ د قومي، ژبني او مذهبي توپيرونو سر سره حگانونه د تگولنيگ او تگول هيگواد غؤي بولي، خپل كگأ تاريخي هويت، جغرافياوي او ملي ارزشگتونو ته په كلكه ژمن وي.

محمد كگل خا ن مومند بابا د علمي سوسيولوژة د حكم مطابق دا مندليگ وه، چيگ بايد بيگلا بيگل قومونه، لوى او واؤه توكمونه په اّكگاهانه

 توكگه يو بل سره نژديگ اؤيكو او ديوال په ديوال په كگاونأيتوب كيگ ژوند وكؤي. لكه ده، چيگ تركمن، پشگتون، ازبك، تاجك، هزاره

 همداسيگ سره كگاونأي او په روابطو كيگ نژديگ غوشگتل، دا له ملت سره د

 ده نهايت شفقت، صميميت، پراخ نظر او بصيرت، بيگ تعصبه چلند او مينه شگكاره كوي، اما دغو ورستيو كيگ په ملي ارزشگتونو د

 بلوسيگدو او تعصباتو به د لمن وهلو ترخگنكگ د محمد كگل  خان مومند بابا حگنيگ مخالفان هم پيدا شوي دي. د وزير صاحب مخالفينو د ده

 په غوره شخصيت كيگ هيگخگ أول ناوؤه صفت ونه موند. په ده كيگ ييگ د عدم لياقت، عدم كاردانة، خيانت او نورو ناوليو صفاتو بيگلكگه ونه

 مونده خو صرف د ده په دغه اقدام، چيگ قومونه ييگ سره نژديگ كؤي دي، نيوكه كوي. حال دا، چيگ مونإ پورته ثابته كؤه، چيگ د وكگؤو د اسكان، د

 اقتصادي فعاليتونو لپاره د كار د حگوك تنظيم او د ملي يووالي لپاره د وزير صاحب اداري اقدامات كاملاً علمي او ضروري وو.

محمد كگل خان مومند د يو روشنفكره غونأ مشر زوى و، د كابل اندرابيو كيگ زيإيدلى و او د حربي شگوونحگي خگخه فارغ شوى و. بيگلا بيگليگ اداري چاريگ ييگ په نيك نوم او شگه شهرت په برياليتوب پرمخ بيگولي. د بيگلو بيگلو هيئتونو غؤى پاتيگ شوى. له فرهنكگ او علومو سره ييگ أيگره مينه وه. په فارسي او پشگتو ژبو ييگ ليكنيگ كؤي، په تركي او روسي ژبو هم پوهيگده، خو په دغو دوو ژبو ييگ ليكنيگ ترلاسه شوي نه دي. د ده په علمي كارونو خگيگؤنه نورو فاضلو دانشمندانو ته پريگإدو خو په دغه خبره أيگر تگينكگار كيإي.

 
 
سوداګريزې خبرتياوې

 
نوې لیکنې
 
پېښې،اندېښنې اوڅرګندونې