Saturday, 25 March, 2017
 
 
  • افغانستان دکرکټ لوبه وگټله
  • ضمير کابلوف : روسيه طالبانوته وسله نه ورکوي
  • پاکستان د مسکو په غونډه کې برخه اخلي
  • امريکا د مسکو په غونډه کې گډون نه کوي
  • طالبانودفراه دپشترود پر پوسته بريد کړى
  • دترکيې هوايي چلند شرکت مساپرو ته اسانتياوې ورکوي
د فخر پښتون
مومندبابا یاد
 

پوهنوال شيركگل

 د فخر پشگتون

مومند بابا ياد

 د انساني شخصيت، تگولنيگ او تاريخي تگولنيزو پيگشگو كتنه پيگژندنه او خگيگؤنه كومه اّسانه او بيگ مسوْوليته مسئله نه ده- بلكيگ د هريگ تگولنيزيگ پديديگ د پيگژندلو او معرفت مسئله تر تگولو مسئلو پيگچليگ او د غور وؤ بريگشگي. په داسيگ حال كيگ- چيگ هره ستونحگه د كره پيگژندنيگ او خگركگندونيگ وروسته د حل كيگدو قابليت پيدا كوي.

همدا لامل دى، چيگ پشگتون د بشري تگولنيگ د يو لرغوني تاريخي پديديگ په توكگه او د همدغيگ پديدي د يو ديناميك او ژوندى عنصر يعنيگ د پشگتون بابا محمد كگل مومند د بشپؤيگ پيگژندنيگ او معرفت له پاره هر پيگژندونكي او خگيگؤنپوه ته د هغه د تگولنپوهنيگ د قابليت د درجيگ خگرنكگوالى او بشپؤ ناپيگيلتوب د پام وؤ دي.

پوهه د طبيعت زؤه سورى كوي. د اسرارو دننه زؤه ته ننوحگي او د طبيعت د أيگرو پتگو مناسباتو خگخه حگان خبروي- چاپيگريال خبروي او جهان خبروي.

دا چيگ زمونإ وروسته پاتيگ ساتل شويگ تگولنه او تگول افغان كول د وخت نامقدسو ارواكگانو په لاس د پيگؤيو پيگؤيو

 راهيسيگ د پوهنيگ او زده كؤيگ خگخه بيگ برخيگ ساتل شوى دى، د تيگر تاريخ د وروسته پاتيگ والي أيگر تريخ واقعيت تمثيلوي.

د تگولنپوهانو په اند سره د ديگ، چيگ دغه قوم أيگر سپيگخگلى معصوم او پرشگته خصلته قوم دى، خو دا چيگ د پوهيگ د

 قابليت درجه ييگ كمزوريگ او يا هم نيمكگؤيگ ساتل شويگ ده نشي كولى چيگ د خپلو ملي كگتگو بنيادي لورى وپيگژني

 دوست او دشگمن تشخيص كؤي، د ملي هويت او مفاخرو پر ضد د تگولو ناوليو ارواكگانو د لوبو مرموز پلانونه په خپل وخت، بربنأ او شنأ كؤي.

د افغان د دغيگ مركگونيگ ناپوهة اساسي لاملونه، نيمكگؤتياو او د افغان ملت خپل منحگي بيگ اتفاقيو، د هيگواد ستر پشگتون بابا محمد كگل مومند، د ژوند پر تگولو شيبو كيگ زشگت زيات رنحگاوه. د ده به د يرغلكگر غليم او هويت وژونكو دشگمنانو په نسبت د خپل قوم بيگ پشگتو پشگتنو ته أيگره كينه راتلله، د ده هيخگ كله په شا تكگ نه و زده، ده خپل هوأ او له خپل ملي مرام خگخه هيگخگكله شا نه ده اؤوليگ او په تگولو مركگونو او ربؤونكيو شرايطو كيگ پرمخ لاؤ او د پشگتون لويه لمنه ييگ پريگ نه شگودله، ده ته د ملي ارزشگتونو اصول تر هر خگه سپيگخگلي وه. په پشگتو ژبيگ خبريگ كول د ده د ملي ارزشگتونو د اصولو خگخه هغه غوره اصل و، چيگ په ملي او نؤيواله كچه د ملي هويت د دفاع لوى متفكر او د ملي حق پيگژندونكى بلل كيگإي.

د اوسني ليكوال په حواله بابا محمد كگل مومند د خورشيد خان مشر زوى او مومن خان لمسى دى، چيگ په 1303هگ.ش كيگ د كابل شگار د اندرابيو په كوخگه كيگ حگيإيگدلى دى. په حربي شگوونحگي كيگ ييگ پوحگي زده كؤه په لوؤه درجه پاى ته رسوليگ ده، د ننكگرهار پوحگي لوى قوماندان، د دفاع وزير صالح محمد خان ياور او بيا وروسته لوى درستيز شو، د شاهي كگارد عمومي قوماندان، په تركيه كيگ پوحگي اتشه پاتيگ شوى دى، د مزار شريف، قطغن، بدخشان د ملكي پلتگنيگ رئيس، د كورنيو چارو وزير او د 1334هگ.ش كال كيگ د دولت وزير او په پاى كيگ په 1343هگ.ش كال د لوييگ جركگيگ د رئيس د نايب په توكگه دنده ترسره كؤيگده، خو تر تگولو زيات د افغان انكگليس په دريگيم جنكگ كيگ د خپلواكة د بيا لاسته راوؤنيگ په لاره كيگ د بابا محمد كگل مومند خدمتونه د يادولو وؤ وياؤونه دي.

بابا مومند په 1319 كال كيگ د دولت د وزارت لگه مقام نه لاس واخست او تر 1327 كاله پوريگ په مزار شريف او ايبكو كيگ اوسيده، د شاه محمود خان د صدارت په وخت كيگ كابل ته راغى، د كونؤ په نرنكگ، جلال اّباد او كابل كيگ په كرايي كورونو كيگ اوسيگدلى دى او د كگولايي كلى ييگ خپل اصلي پلرنى كلى دى.

مومند بابا د لوؤ كركتر او كلك هوأ خاوند و. په 1311هگ.ش كال په كندهار كيگ د پشگتو ادبي انجمن، چيگ د پشگتو مجله ييگ هم خپروله او بيا د كابل مجليگ سره يوحگاى او كگأه شوه چيگ بيا تگوله پشگتو شوه او اوس هم لگه سره خپريگإي  كابل ادبي انجمن، چيگ وروسته ييگ بيا د پشگتو تگولنيگ په نوم لوؤ مقام بيا موند او په پاى كيگ ييگ بيا د افغانستان د علومو د اكادمة په نوم ارتقا وكؤه.

په كندهار كيگ ييگ رسمي دفترونه په پشگتو كؤل، طلوع افغان اخبار د ده په امر پشگتو شو.

د "پشگتو سيند" ارزشگتناك اثر ييگ په دوو تگوكو كيگ د پشگتو ژبيگ لوى قاموس دى او په 765 مخونو كيگ په 1316هگ.ش كال چاپ شوى دى، چيگ د بابا د پوهيگ ستر ميراث دى. همدا شان "د پشگتو د ژبيگ لياره" چيگ د پشگتو ژبيگ سوچه كگرامر دى، "لنأكة پشگتو او پشگتونواله، چيگ په 1327 كال د پشگتو تگولنيگ له خوا چاپ شوى او په علمي، ادبي فطري او د تل پاتيگ برياليتوبونو او د ملي هويت د بليگدونكي خگراغ په توكگه د تل لپاره د پشگتنو او تگولو افغانانو د ملي بيدارة ذهنيتونه راويشگ كؤي. (د 40 تلين ياد غونأيگ ته "ساپي مركز" بيا چاپ كؤل).

همدا شان د پشگتنو، پشگتونواليگ او پشگتني تگولنيگ نابغه مومند بابا حگينيگ نور كتابونه لكه پشگتني روزنه، پشگتونواله د پشگتو لويه نحو يا معاني او بيان او د پخلي كتاب چيگ پوره (400) خگلور سوه مخونه لري، هم لكه مرغلريگ داسيگ تگكي په تگكى او جمله په جمله پيگيلي دي. د بابا مومند فكري بنستگ د پشگتو پر قانونمنديو ولاؤ دى. د بابا مومند تگوله فكري او علمي موخه د پشگتون، پشگتو او پشگتونواليگ په برخه كيگ تر نورو تگولو زياته وه. د هغه د فكري بنستگ لگه مخيگ پشگتو بايد سوچه او په نورو ژبو وركگأه نشي، بلكيگ نوريگ ژبيگ بايد د دغيگ لرغونيگ ژبيگ لگه علمي، معياري  كگرامري، ادبي، فولكلوريكي او لغوى غنا خگخه كگتگيگ او الهامونه واخلي.

خداى بخشگلى د افغانستان ستر ملي، ادبي او نوميالى علمي شخصيت عبدالروف بيگنوا صاحب ليكي، چيگ مومند بابا د پشگتو د واحد سبك او ادبي وحدت زشگت زيات پلوي و، د پشگتو په حگانكگؤو تورو كيگ ييگ جلا نظر او په ليكلو كيگ هم حگانته جلا سبك غوره كؤى و. د بيگلكگيگ په توكگه غواؤم ووايم، چيگ د پشگتو د سوچه والي، اوريگدلو، ليكلو او د واحد سبك په ا ؤوند د دغه ملي شخصيت نوشگتكگرانه عملي دريحگ دا و:

كه به چا يا كوم افغان د ده په وؤانديگ د پردة ژبيگ لغت استعمال كؤ، ده به ورته ويل: ((روكيه! پوه نه شوم خگنكگه؟؟؟)

 كه هغه سؤي به بيا هغه د پردة ژبيگ لغت استعمالاوه، ده به بيا ورته وويل ((پوه نه شوم خگنكگه؟)). خگو، چيگ به هغه

 سؤى پخپله خپليگ وينا ته ملتفت شو اوسنى ليكوال 3 تگوك عبدالروف بيگنوا – ص 1257 مخ.

خداى بخشگلى ملي ادب پوه بيگنوا زياتوي، چيگ مومند ته د پشگتو او پشگتونولة د يو ليوال مشر او مبتكر ليكوال په نظر كگورو. مبتكر ييگ حگكه بولو، چيگ ده د پشگتو ژبيگ د ليكنيگ او كگرامر لگه پاره په خپل نوشگت د توريو نوي شكلونه او نوي تعبيرونه رامينحگته كؤي دي. (اوسني ليكوال، بيگنوا، دريگيم تگوك 1256 مخ).

مومند بابا د ملي هويت لوى ساتندوى او خلاق متفكر و. ده به پوره زباتولي ويل چيگ د پشگتو په لوستلو كيگ هر سؤى

 د خپليگ خوشگيگ دى او خگنكگه چيگ وغواؤي پر هماغه لهجه او سبك پشگتو لوستلى شي. خو په ليكلو كيگ هيخگوك په

 علمي او معياري لحاظ حگانته حگانكگؤى حق نشي وركولى چيگ د حگان له پاره جلا سبك او جلا معيار غوره كؤي. د

 هغه تفكر دا و، چيگ پشگتو په علمي كچ او پشگتون له ختگيگ نه په تگولو برخو كيگ د واحد معيار لرونكى دى او بايد

 هيگخگكله په ثلث ليكدود او كگأيگ وأيگ بنگيگ ونه ليكل شي. دا؛ حگكه، چيگ د بابا په اند د پشگتو ليكدود بايد د لرغون

 ليكنيگ او پخوانيو ادبي، علمي اّثارو په ليكدود لكه د خوشحالخان قلمي اّثار او حگينيگ نورو پشگتو پخوانيو كتابونو

 په دود چيگ په ثلث ليكدودونه نه، بلكيگ په نستعليق ليكل شوى دى، وليكل شي. د بابا په اند پشگتو د پشگتنو په

 ولس او تگولنيگ كيگ لكه "روح په كالبد كيگ داسيگ ده، خگنكگه چيگ كه په كالبد كيگ روح نه وي، كالبد هسيگ خوشيگ شى

 دى. همدغسيگ كه د پشگتنو په تگولنه كيگ پشگتو نه وه؛ نو د پشگتنو تگولنه به خوشيگ، شى وي. لكه چيگ روح لگه كالبده

 بيگل شي خورا شگايسته، وجود خراب، بيگ أولگه او تإمن كگرحگي چيگ خگوك ورته كتلى او ورنإديگ كيگداى نه شي او هر

 خگوك ورنه تشگتي. همدغسيگ كه د پشگتنو نه پشگتو لاؤه؛ نو د پشگتنو تگولنه به هم بيدو هماغسيگ شي، خداى موديگ تريگ وساتي."

د بابا مومند د پيگژندنيگ لگه مخيگ! پشگتو، پشگتو منل، پشگتو ويل، پشگتو كول او پشگتو چلول، پشگتانه په پشگتو سره پشگتانه وه او په پشگتو سره به پشگتانه وي."

"د ولس بيگلوالى او نفاق په پشگتو وركيگإي، حگكه، چيگ اتفاق او يووالى په پشگتو سره راحگي، پشگتو ده، چيگ له پشگتو نه يو كور، يوه كورنة، يو تگبر، يوه كؤمه، يو كهول او يو ولس جوؤوي.

چيگ پشگتو نه وي؛ نو بيا به مو سره خگه وي؟؟؟ په پشگتو مو سره سازه وه، په پشگتو مو سره سازه ده او په پشگتو به مو سره ورانه وي. اهو خود چيگ په پشگتو سره سازه او ورانه ونه كؤو نو په خگه به ييگ سره وكؤو؟؟؟

كه پشگتو وه يو د بله خوشگ، يو پر بل راضي يو، يو پر بل به شگاد يو.

كه پشگتو نه وه يو د بله ناخوشگه، يو پر بل ناراضه او هم به يو پر بل شگاد نه شو... شگادوالى چيگرته او خبره چيگرته؟؟

كه پشگتو وه زه به تا درنوم ته به ما درنويگ، كه پشگتو نه وه ته به ما دكگيگ، زه به تا دكگم، ته به ما سپكويگ زه به تا  سپكوم. دواؤه به سره دكگلي شو، دواؤه به سره سپك شو! كگتگه مو خگه وكؤه؟؟؟

كه پشگتو وه زما شته ستا دي، ستا شته زما دي. كه پشگتو نه وه ته به ما شكويگ، زه به تا شكوم، ته به ما تالا كويگ، زه به تا تالا كوم!

چؤيگ چاريگ لاس د بري كار دى

پشگتو ده چيگ د وطن نامه، ناموس، شرافت، حيثيت او بالاخره د پشگتو د ساتنيگ لگه پاره ييگ پشگتانه د سكندر چنكگيز، تيمور، انكگريز او نورو نؤة نيوونكيو په مخ كيگ ودرول او د نامه خاوندان ييگ كؤل، چيگ تاريخ پريگ شاهدي لولي...

هوكى پشگتو وه چيگ د پشگتنو يو تگولكگى ييگ تر اصفهانه پوريگ ورساوه او هالته كيگ ييگ أيگر أيگر برياليتوبونه ترلاسه كؤل! دا خو پشگتو وه، چيگ پشگتنو منحگنة اّسيا خوحگوله، پشگتو د منحگنة اّسيا تالنده (رعد) او پشگتانه ييگ تندر وه.

جنت پر اسلام بانديگ په پشگتو كولو كگتگل كيگإي، حوريگ غلمان او د جنت بيگ شميگره نعمتونه پشگتنو ته په پشگتو لاسته ورحگي او د پشگتنو د دواؤو كونو د سعادت ضامنه ده.

مومند بابا نه يوازيگ دا، چيگ پشگتون كول ته ييگ د پشگتو ملي، علمي ستر ميراث راپريگشگودى دى، بلكيگ په ملي كچ د تيري كوونكو، ظلم،استثمار، ولإيگ، بيگ كورة او د عدم وحدت او افرادو په وؤانديگ تگول افغانان، ملي مبارزيگ ته راهخگوي او د خپل منحگيو ملي ستونحگو د حل لگه پاره پشگتو او پشگتونواله د مسئليگ د حل يواحگيگنى اسلوب بولي. بابا مومند وايي: مونإ، خو هم خاوره لرو، اوبه لرو، غرونه لرو رغونه لرو، أاكگونه لرو، حگنكگلونه لرو او په نورو، ولسونو، وطنونو كيگ هم همدغه وي نه بل خگه، بلكيگ زمونإ د هيگواد استعداد پر أيگرو هيگوادونو زيات دى. زمونإ په غرونو كيگ هر أول او خورا أيگر معدنونه دي، چيگ په بل هيگواد كيگ نه مينده كيگإي؟ ككرة لرو، ماغزه لرو، لاسونه لرو، پشگيگ لرو؛ نو وليگ وإي يو، تإي يو، بربنأ يو، مملكت لرو، نفوس لرو، مفاخر، تاريخ، د وخت حكومت او استقلال هم لرو، نو وليگ خوار يو؟ نتلى يو، رتگلي يو، سپك يو، ورك يو؟؟؟ وليگ؟؟ دا حگكه چيگ پشگتو نه لرو، پشگتونواله نه لرو، هر خگه رانه نورو تالا كؤل، وؤي ييگ دي او ليا وؤي ييگ. كار كوو د بل لگه پاره، حگانونه وژنو د بل لگه پاره، وطنونه كگتگو د بل دپاره، خپل خپلوان، ورونگه، عزيزان، خپل مشران، خپل كشران سپكوو او وژنو د بل دپاره، دا وليگ؟؟

هغوى خپله أله لويوي، د خپل ولس غم كوي، خپلو وإو ته أوأة پيدا كوي، خپل لغؤ او بربنأ پتگوي، خپلو بيگ كورو ته كور جوؤوي، خپلو وزكگارو ته كار پيدا كوي، خپل وطن ودانوي، خپل واؤه روزي، خپل وران اخلاق سموي، خپل علم، خپليگ صنايع او توليد أيگروي، خپل مدنيت لوؤوي، د خپل قوم د عزت د ساتنيگ له پاره هاند كوي... مكگر زمونإ وجود تگوتگيگ تگوتگيگ دى، په غونأولو كيگ نه يو، بلكيگ د بل چا په تگونكگ، په دا كيگ يو چيگ لا ييگ هم په وؤو وؤو برخو او تگوتگو وويگشو، پشگتني شته والى نشته او نه ييگ غواؤو، د نفوسو أيگر مو خگه كويگ، چيگ په لإوالي كيگ يو، د تربكگنة كگوندة او خگه او خگه په نامه د پردو په تگونكگ سره وژنو، خپله أله وؤوو خپل نفوس لإوو، د ولس غم مو نشته، د هر چا سره د حگان غم دى او د هيچا سره د بل غم پيدا نه شو، د كوم وإي په لاس كيگ كه خگه هم روتگه يا سوكؤكگ وي هغه هم حگنيگ اخلو او لا ييگ پسيگ وإى كوو. بربنأو ته جوؤانكگى هم نه پريگإدو، خلك له كنأرو هم شؤو، وزكگارو ته د كارمنده كول لا خگه كويگ چيگ شپه او ورحگ د دى په بيگ پتة او سپكوالي پسيگ يو، پالنه نشته، خواخوإي نشته، خگه نشته، چيگ نشته هيخگ نشته. دا وليگ؟ دا حگكه، چيگ پشگتو نشته او پشگتونواله نشته او كه د
پشگتو لگه پاره كه چيگرته پشگتو او پشگتونواله نه وي هيخگ به هم نه وي
- اوسني ليكوال- عبدالروف بيگنوا، 1346 (1373-1371)

پشگتون بابا مومند د پشگتنو، پشگتونواليگ او پشگتو ته د ستاينيگ وؤ عملي، نظري او علمي خدمتونه كؤي دي، چيگ د هيگواد په تاريخ كيگ سارى نه لري.

د ده د سترو او نه هيگريگدونكيو ملي، انقلابي او اسلامي خدمتونو خگخه يو ستر خدمت دا و، چيگ د قطغن،بلخ، كندز او د شمال هغه دولتي جبه زاريگ، نى زاريگ، حگنكگليگ او بيگ حاصله حگمكيگ چيگ په هغو كيگ به انسانان حتى د ورحگيگ له خوا د وحشي حگناورو او چيچونكو خزنده و خگخه بيريگدل او بيگ له بيگ حگمكو پشگتنو خگخه بل هيچا په دغو حگمكو بانديگ نه شواى كولى چيگ ميگشت او ژوند وكؤي، اّباديگ ييگ كؤي او د حاصل وؤ ييگ وكگرحگوي، وؤيا وويگشل.

ده په لومؤي سر كيگ هغو بيگ حگمكو او بيگ كوره كوچيانو ته چيگ دوى افغانان وه، خو ژوندويو ييگ په تگول افغانستان كيگ د كور او ناستيگ لگه پاره يوه لويشت حگمكه نه درلوده او د مؤو ييگ د شگخولو له پاره هديره نه وه، د نافذه قوانينو په رنگا كيگ ييگ د دولتي حگمكو خگخه د ويگشل شوي ملكيت سندونه وركؤل. په ديگ ترتيب سره بابا مومند وكؤاى شول، چيگ د پشگتنو له بيگلا بيگلو ولايتونو نه د افغانستان كگنگ شميگر بيگ كوره، وإو، بربنأو اوسيگدونكو او بيگ زده كؤيگ ماشومانو ته ييگ په غونأو، غونأو، د غنمو درمندونه ودرول او كگنگ شميگر شگوونحگي ييگ دغو بيگ كوره ماشومانو ته پرانيستل.

مومندبابا سره د ديگ، چيگ د افغانستان د نورو لإكيو اوسيدونكو ژبو ته زشگت زياد درناوى درلود، د هر چا سره ييگ په پشگتو، شگايسته او درنيگ خبريگ كولى. د هغه خبريگ د تل له پاره په غونأو او جركگو كيگ د پشگتو، پشگتونولة او د هيگواد او نؤة د سياسي، پوحگي اوضاعو په اؤه، د ژورو خگيگؤنو او علمي كره كتنو سره ملكگريگ ويگ. بابا مومند، د افغاني تگولنيگ د ژوند تگول مناسبات په پشگتو كيگ تفسيرول. هغه د اجتماعي ژوند د وديگ تگوليگ قانونمندة، اقتصاد، خپلواكي، د خاوريگ بشپؤتيا، مركزيت، لوؤ كولتور، عالي اخلاق، رشگتينتوب، تگولنيز عدالت، ولسواكي په پشگتو كيگ او پشگتو په پشگتونواله كيگ ليدله. دا د افغاني تگولنيگ په پخلاييزيگ وديگ كيگ د يو نوي تزس په رامنحگته كيگدو سره نوى والى و، كوم، چيگ عملاً په اوسنيو شرايطو كيگ د پشگتنو د تگولنيز ژوند د قواعدو، اؤين تكگ لورى روشگانه كوي.

 
 
سوداګريزې خبرتياوې

 
نوې لیکنې
 
پېښې،اندېښنې اوڅرګندونې